Qırğızıstan paytaxtı cənuba köçürməyi düşünür

Sentyabrın 10-da Qırğızıstan parlamenti respublikanın cənubunda yerləşən Cəlal-Abad şəhərinin adının dəyişdirilməsi ilə bağlı qanun layihəsini üç oxunuşda qəbul edib. Sənəd imzalanması üçün prezident Sadır Cəfərova göndərilib. Bu prosedurun rəsmi xərcləri yerli büdcədən qarşılanacaq 15 milyon som (171,5 min dollar) məbləğində qiymətləndirilir. Bununla belə, kapitalın mümkün transferi ilə bağlı söhbətləri nəzərə alsaq, xərclərin miqyası hədsiz dərəcədə arta bilər. Bütün bunlar isə deputat korpusunun özünü buraxması və növbədənkənar parlament seçkilərinə hazırlıq fonunda baş verir.

Qırğızıstanda Cəlal-Abad şəhərinin adının dəyişdirilərək Manas adlandırılması ilə bağlı qanun layihəsi görünməmiş sürətlə qəbul edilib. Sentyabrın 3-də şəhər şurası mer Ernisbek Ormokovun təşəbbüsünü dəstəkləyib, o, öz şəhəri üçün qırğız xalqı üçün müqəddəs məna kəsb edən yeni – Manas adını təklif edib.
“Manas” xalqı birləşdirən sadəcə qəhrəmanlıq dastanı və ya Manas qəhrəmanının şücaəti deyil, həm də qırğızların çoxəsrlik təcrübəsini, dəyərlərini, mənəviyyatını əks etdirən “köçəri həyatının ensiklopediyası”dır. YUNESKO və Ginnesin Rekordlar Kitabı tərəfindən tanınan möhtəşəm iş siyasətçiləri, jurnalistləri və sakinləri bu təklifi dəstəkləməyə ruhlandırdı. Lakin bu cür fikirlər, ekspertlərin fikrincə, bədahətən deyil; adətən yuxarıdan “göndərilir”. Ola bilsin ki, bu təşəbbüsün əsl müəllifi 2023-cü ildə sonuncu dəfə 2023-cü ildə təsdiq edilmiş, sentyabrın 2-si ərəfəsində Cəlal-Abadda yerli hakimiyyət nümayəndələri ilə müşavirə keçirərək onlara şəhərin Baş Planını hazırlamağı tapşıran Milli Təhlükəsizlik üzrə Dövlət Komitəsinin (MTK) rəhbəri Kamçıbek Taşiyev olub. asılıdır. Regional mərkəzin adının dəyişdirilməsi təklifinə ilk cavab verən keçmiş baş nazir Feliks Kulov olub. O, bu fikri dönməz proses kimi görür: “Qatar” başlayıb və görünür, onu dayandırmaq mümkün deyil...” Onun fikrincə, o zaman məntiqlə və adların mənasına görə ölkənin əsas şəhəri Bişkek yox, Manasa çevrilməlidir: “Deməli, paytaxt cənuba köçürülməlidir. İndi Oş Bişkekdən sonra ölkənin ikinci əsas şəhəri adlanır. Manas şəhəri bu cərgədə üçüncü ola bilməz, ancaq birincidir!” – keçmiş hökumət başçısı bildirib.Kulov paytaxtın cənuba köçürülməsini dəstəkləyəcək, ancaq maliyyə imkanları olduğu halda.
Qırğızıstanın Fransadakı səfiri Sadıq Şer-Niyaz Parisdən belə cavab verib: “Şəhərə Manas deyiriksə, deməli, qırğız xalqı əbədidir!”.

Bununla belə, şəhər Böyük İpək Yolu üzərində mühüm ticarət mərkəzi olmaqla min illik tarixə malikdir. O, adını tacirlər və zəvvarlar üçün karvansaranın banisi, bir versiyaya görə, yaxınlıqdakı "Şer-Bulak" bulağından insanları su və palçıqla müalicə edən Cəlaləddinin şərəfinə almışdır.

Tarixçi Kainarbek Biylibayev “Cəlal-Abad” adının mənşəyini urdu-farsca “müqəddəs, böyük yer” mənası ilə izah etmişdir. Amma eyni zamanda, o hesab edir ki, onun adının dəyişdirilməsi Manas "şəhəri güc və əhəmiyyət simvoluna çevirəcək".

Yerli “Erkin Too” qəzeti qeyd edib ki, Cəlal-Abad adı ilə bağlı mövcud izahatlar şifahi əfsanələrə əsaslanır və 34 illik müstəqillik əldə etdikdən sonra şəhərin Manas adlandırılması qərarının tarixən düzgün olduğunu qeyd edib.

ElTR2 teleradio şirkətinin keçmiş rəhbəri Şaiyrbek Abdıraxman maarifləndirici əhəmiyyəti bunda görür və Manas qəhrəmanına aid yeni muzeylərin və abidələrin yaranmasından xəbər verir. Milli.Az Qırğızıstan KİV-nə istinadən xəbər verir ki, keçmiş deputat Kubanıçbek Kadırov və jurnalist Toloqon Süleymanov da milli kimliyin gücləndirilməsini və "Manas" adının "xalqımızın qanı, kodu" kimi müqəddəs mənasını vurğulayaraq, adının dəyişdirilməsini bəyəniblər. Son söz prezident Sadır Cəfərova məxsusdur.

Etno-Milli Strategiyalar Agentliyinin direktoru Aleksandr Kobrinski NG-yə bildirib ki, bu, Qırğızıstanın daxili işidir. Üstəlik, bu hərəkətlərin bir dənə də ağlabatan izahı yoxdur. Ancaq bir "amma" var. Paytaxtın köçürülməsi, bir qayda olaraq, müstəsna hallarda həyata keçirilir: ya Böyük Pyotrun etdiyi kimi, "Avropaya pəncərə kəsmək" üçün yeni imkanlara keçmək, ya da Braziliyada olduğu kimi, əhalinin həddindən artıq çox olması səbəbindən.

"Qazaxıstanın ilk prezidenti Nursultan Nazarbayevin paytaxtı Almatıdan Tselinoqrada (indiki Astana) köçürmək ideyası ölkəni və yüzləri - kiçik, orta və böyükləri birləşdirmək məqsədi güdürdü. Qırğızıstanın timsalında paytaxtın ölkənin mərkəzindən köçürülməsini şimal tayfalarının təsirini yenidən bölüşdürmək cəhdi kimi qiymətləndirmək olar. ölkə və mümkün xaos”, Kobrinski hesab edir.
Ekspert iddia edib ki, bu qərar, yəqin ki, Qərb tərəfdaşları ilə məsləhətləşmələrsiz qəbul edilib, çünki belə layihələrə ciddi maliyyə inyeksiyaları lazımdır. Görünür, Rusiyanın bu cür təşəbbüslər üçün pulsuz vəsaiti yoxdur və Çin də çətin ki, uğursuz görünən layihəni maliyyələşdirsin.

"Paytaxtın Əfqanıstana yaxın ərazidə yerləşən, əhalinin sıx məskunlaşdığı dağlıq bölgəyə köçürülməsini daha geniş geosiyasi strategiyanın tərkib hissəsi kimi qiymətləndirmək çətindir. Belə bir layihənin həyata keçirilməsi üçün tələb olunan iri miqyaslı investisiyalar Qərbin kollektiv qərarına dəlalət edə bilər. Türkiyə tikintini həyata keçirərsə, bu, Böyük Turan layihəsinin regiona nüfuz etməsinin göstəricisi ola bilər. inanır.

Hətta Taşiyevin təcili işlənib hazırlanmasını tapşırdığı Cəlal-Abadın baş planının həyata keçirilməsi, ekspertin fikrincə, büdcədən xeyli vəsait tələb edir ki, bu da səhiyyənin, mədəniyyətin və təhsilin inkişafına sərf oluna bilərdi. Yeri gəlmişkən, sentyabrın ilk 10 günündə Bişkek məktəblərində əksər müəllimlər işdən çıxıblar. Səbəb az maaşdır. Şəhərin ümumtəhsil məktəbində müəllimin orta əmək haqqı 15-25 min som arasındadır (rubl ilə demək olar ki, eyni məbləğ). Eyni zamanda siniflərdə 60-a qədər şagird var.

Bu fonda Qırğızıstan növbədənkənar parlament seçkilərinə hazırlaşır, deputatların fikrincə, yaxın günlərdə bu barədə qərar veriləcək. Bu hal parlament çoxluğuna təsiri danılmaz olan Milli Təhlükəsizlik Dövlət Komitəsinin rəhbəri Kamçıbek Taşiyevin maraqlı olduğu qanun layihələrinin təcili təsdiqlənməsinə tələskənliyi izah edir. Qanuna görə, parlamentin özünü buraxması deputatların üçdə birinin təşəbbüsü ilə olmalı və ən azı üçdə ikisi tərəfindən təsdiqlənməlidir. Bundan sonra prezident 45 gündən gec olmayaraq növbədənkənar seçkilər təyin edir. Rəsmi tarix hələ açıqlanmasa da, artıq hazırlıqlara başlanılıb.

V.SALAH