Qlobal gərginlik niyə artıb? RAKURS

Geosiyasi rəqabət, sosial gərginlik, yoxsa dövlət idarəçiliyi?

Son illərdə dünyanın müxtəlif regionlarında silahlı münaqişələrin, daxili siyasi gərginliklərin və sosial toqquşmaların artması müşahidə olunur. Bu proses tək-tək ölkələrin problemi olmaqdan çıxaraq qlobal təhlükəsizlik sisteminə təsir edən kompleks bir tendensiyaya çevrilib. Hadisələrin arxasında dayanan səbəblər çoxşaxəlidir və bir-biri ilə sıx bağlıdır.

Beynəlxalq sistemdə güc balansının dəyişməsi əsas amillərdən biridir. Böyük dövlətlər arasında təsir dairələri uğrunda mübarizə, strateji regionlara nəzarət istəyi və təhlükəsizlik maraqları regional münaqişələri dərinləşdirir. Bir çox lokal münaqişə əslində daha böyük geosiyasi qarşıdurmaların “proksi” (vasitəli) formasıdır. Qlobal və milli səviyyədə gəlir bölgüsündəki uçurum cəmiyyətlərdə narazılığı artırır. İşsizlik, yoxsulluq, resurslara çıxışın məhdudluğu xüsusilə gənc əhali arasında radikallaşma riskini yüksəldir. Sosial-iqtisadi problemlər siyasi manipulyasiya üçün əlverişli zəmin yaradır.

Bir sıra ölkələrdə institusional zəiflik, korrupsiya, hüququn aliliyinin təmin olunmaması daxili sabitliyi sarsıdır. Güclü dövlət institutları olmadıqda mübahisələr sülh yolu ilə deyil, zorakılıq vasitəsilə həll olunmağa çalışılır. Tarixi ziddiyyətlər, etnik və dini fərqliliklər siyasi məqsədlər üçün alətə çevrildikdə münaqişə riski yüksəlir. Kimlik üzərindən aparılan siyasət “biz və onlar” bölgüsünü dərinləşdirərək cəmiyyətdə parçalanma yaradır.

Rəqəmsal media və sosial şəbəkələr informasiya yayımını sürətləndirsə də, eyni zamanda yanlış məlumatların, nifrət ritorikasının geniş yayılmasına səbəb olur. Dezinformasiya ictimai rəyə təsir göstərərək gərginliyi artırır və kompromis imkanlarını zəiflədir. Su qıtlığı, torpaqların deqradasiyası və iqlimlə bağlı təbii fəlakətlər bəzi regionlarda yaşayış şəraitini ağırlaşdırır. Bu isə miqrasiya dalğalarına, resurslar uğrunda rəqabətə və nəticədə yeni münaqişə risklərinə yol açır.

Silahların qeyri-qanuni dövriyyəsi və nəzarətsiz yayılması münaqişələrin daha tez alovlanmasına səbəb olur. Xüsusilə zəif nəzarət olunan regionlarda bu faktor zorakılığı daha da artırır. Dünyada münaqişələrin və daxili gərginliyin artması tək bir səbəblə izah oluna bilməz. Bu, siyasi, iqtisadi, sosial və ekoloji amillərin qarşılıqlı təsirindən yaranan mürəkkəb bir prosesdir. Davamlı sülhün təmin olunması üçün yalnız hərbi və təhlükəsizlik yanaşmaları deyil, inklüziv iqtisadi inkişaf, güclü institutlar, dialoq və beynəlxalq əməkdaşlıq əsas şərt kimi çıxış edir.

Venesuela və İranda daxili gərginliyin səbəbləri

Son illərdə Venesuela və İran ciddi daxili siyasi, sosial və iqtisadi gərginliklərlə üzləşən ölkələr sırasında yer alır. Hər iki ölkədə baş verən etirazlar və qarşıdurmalar zahirən fərqli səbəblərdən qaynaqlansa da, onların kökündə oxşar struktur problemlər dayanır. Venesuela və İranda baş verən hadisələrin əsas səbəbləri ayrıca və müqayisəli şəkildə təhlil etsək, Latın Amerikası ölkəsində baş verən hadisələrin əsas səbəbi dərin iqtisadi böhrandır. Neft gəlirlərindən ifrat dərəcədə asılılıq, dövlət idarəçiliyində səmərəsizlik və uzunmüddətli yanlış iqtisadi siyasət ölkəni hiperinflyasiya, ərzaq və dərman qıtlığı ilə üz-üzə qoyub. Əhalinin həyat səviyyəsinin kəskin şəkildə aşağı düşməsi sosial narazılığı artırıb.

Ölkədə uzun illərdir davam edən iqtidar–müxalifət qarşıdurması siyasi sistemi iflic vəziyyətə salıb. Hakimiyyətin legitimliyi ilə bağlı daxili və beynəlxalq mübahisələr, paralel hakimiyyət iddiaları dövlət institutlarına inamı zəiflədib. ABŞ və bəzi Qərb ölkələrinin tətbiq etdiyi sanksiyalar Venesuela iqtisadiyyatını daha da çətin vəziyyətə salıb. Hakimiyyət böhranın əsas səbəblərindən biri kimi bu sanksiyaları göstərsə də, daxili struktur problemlər həlledici rol oynayır.

İranda isə sosial azadlıqlar, iqtisadi təzyiq və idarəetmə problemləri mövcuddur. İranda baş verən etirazların mühüm səbəblərindən biri sosial azadlıqların məhdudluğu və cəmiyyətlə hakimiyyət arasında dərinləşən dəyər ziddiyyətləridir. Xüsusilə gənclər və şəhər əhalisi arasında həyat tərzi, hüquqlar və fərdi azadlıqlarla bağlı narazılıqlar artmaqdadır.

İran iqtisadiyyatı uzun illərdir beynəlxalq sanksiyaların təsiri altındadır. Milli valyutanın dəyərdən düşməsi, işsizlik və inflyasiya sosial gərginliyi daha da gücləndirir. Əhali iqtisadi yükün əsasən sıravi vətəndaşların üzərinə düşdüyünü düşünür. Siyasi sistemdə real rəqabətin məhdud olması, seçkilərdə alternativlərin azlığı və qərarların əsasən mərkəzləşdirilmiş şəkildə verilməsi cəmiyyətdə iştirak hissini zəiflədir və narazılıqları dərinləşdirir.

İranla Venesuellanın oxşar və fərqli cəhətləri var. İqtisadi problemlər və inflyasiya, xarici sanksiyaların təsiri, dövlət institutlarına inamın azalması, gənclərin narazılığının artmasında hər iki ölkənin oxşar cəhətləri var. Fərqli cəhətlərə gəldikdə isə, Venesuelada əsas problem iqtisadi idarəetmə və siyasi legitimlikdirsə, İranda sosial azadlıqlar, ideoloji idarəçilik və mədəni faktorlar daha ön plandadır.

Venesuela və İranda baş verən hadisələr göstərir ki, davamlı daxili sabitlik yalnız resurslara və ya təhlükəsizlik tədbirlərinə əsaslana bilməz. İqtisadi rifah, sosial ədalət, siyasi iştirak və dövlət–cəmiyyət dialoqu olmadan gərginlik qaçılmaz olur. Hər iki ölkə üçün uzunmüddətli həll yolu struktur islahatlar, inklüziv idarəetmə və ictimai etimadın bərpasından keçir.

Tramp Maduronu niyə devirdi?

Bu sualın cavabını bir az əvvəldə, yaxın tarixdə axtarmaq lazımdır. ABŞ Tramp dövründə Maduronun seçkilərini legitim saymırdı və onu avtoritar lider kimi təqdim edirdi. 2019-cu ildə müxalifət lideri Xuan Quaydonu “müvəqqəti prezident” kimi tanıması bunun açıq göstəricisi idi. Bir tərəfdən Venesuelada hakimiyyət dəyişikliyi və ABŞ-a yaxın hökumətin formalaşması əsas məqsəd olsa da, sosializmə qarşı ideoloji mövqe bunlarından önə çıxmağı bacarmışdı. Tramp administrasiyası Latın Amerikasında solçu və sosialist hökumətləri ABŞ üçün təhlükə hesab edirdi. Venesuela isə Kuba ilə birlikdə “sosialist düşərgənin” simvolu idi.
Tramp bunu açıq deyirdi: “Sosializm Venesuelanı məhv etdi”. Rusiya, Çin və İranın rəsmi Karakasa təsir imkanlarının hər gün artması Vaşinqtonu narahat etməyə bilməzdi. ABŞ-ın “burnunun dibi”ndə Maduro hakimiyyəti Rusiya ilə hərbi və siyasi, Çinlə iqtisadi, İranla enerji və təhlükəsizlik sahələrində əməkdaşlıq edirdi. ABŞ bunu öz təsir dairəsinə təhlükə sayırdı.

Venesuela dünyanın ən böyük neft ehtiyatlarından birinə malikdir. Maduro dövründə ABŞ şirkətləri bu sektordan kənarlaşdırıldı. Hakimiyyət dəyişikliyi ABŞ üçün iqtisadi və strateji qazanc demək idi. Tramp administrasiyası heç tərəddüd etmədən Karakasa qarşı ağır iqtisadi sanksiyalar tətbiq etdi, neft ixracını faktiki blokladı, daxili narazılığı artıraraq rejimin çökməsini gözlədi.

Bu strategiya İrana qarşı tətbiq edilən siyasətlə oxşar idi. Bəs niyə Maduro indiyə qədər devrilmirdi? Çünki, ordu hələ də Maduronun tərəfində idi. Rusiya, Çin və İran dəstəyini davam etdirdi, o cümlədən müxalifət parçalanmışdı. Sanksiyalar əhalini zəiflətsə də, hakimiyyəti yıxa bilmədi. Amma onu devirmək üçün siyasi, iqtisadi və diplomatik cəhdləri artırmaq lazım idi. Bu hadisə göstərdi ki, xarici təzyiq təkbaşına rejim dəyişikliyi üçün kifayət etmir, xüsusilə də hakimiyyət ordunu və xarici müttəfiqləri əlində saxlayırsa.

Trampın yenidən hakimiyyətdə olduğu dövr üçün (hazırkı beynəlxalq reallıqlar fonunda) ABŞ–İran və ABŞ–Venesuela münasibətlərinin realist inkişaf trayektoriyalarını təqdim edirəm.

ABŞ–İran münasibətlərinin gələcəyi hər kəsi düşündürür. Qarşıdurma, və yaxud məhdud razılaşma ehtimalları var. Qısa müddətdə sərt ritorika, maksimum təzyiqin qayıdışı gözlənilir. Tramp administrasiyasının ideoloji və təhlükəsizlik yanaşmasına əsasən İran əsas strateji rəqib olaraq qalır. Sanksiyaların yumşaldılması ehtimalı çox aşağıdır. Nüvə proqramı hələ də əsas gərginlik nöqtəsi olaraq qalır.

Tramp üçün İran İsrailin təhlükəsizliyi üçün təhdiddir. ABŞ daxilində siyasi mesaj baxımından “təhlükə obrazıdır”. Bununla yanaşı, Trampın xarici siyasətinin bir xüsusiyyəti var, ictimai qarşıdurma + pərdəarxası ticarət. Mümkün ssenari belədir ki, İran nüvə proqramını müəyyən səviyyədə dondurur, ABŞ bəzi iqtisadi məhdudiyyətləri texniki yollarla zəiflədir. Bu, rəsmi “razılaşma” yox, taktiki anlaşma formatında olar. Tam normallaşma isə gözlənilmir, amma açıq müharibə də ABŞ üçün prioritet deyil.

Ən təhlükəli ssenari isə İsrail–İran gərginliyinin birbaşa toqquşmaya çevrilməsidir. ABŞ-ın prosesə məcburi cəlb olunması da mümkün ssenaridir. Bu halda ABŞ–İran münasibətləri açıq düşmənçilik mərhələsinə keçə bilər.

ABŞ–Venesuela münasibətlərində isə praqmatik yumşalma gözlənilir. Venesuela ilə münasibətlərinin trayektoriyası İrandan fərqli olaraq daha elastikdir. Vaşinqton artıq qəbul edir ki, sanksiyalar rejimi yıxmayıb, alternativ hakimiyyət formalaşmayıb. Bu səbəbdən ideoloji xəttdən praqmatik xəttə keçid mümkündür.

Neft faktoru əsas açardır. Venesuela böyük neft ehtiyatlarına malikdir. ABŞ bazarı üçün alternativ enerji mənbəyidir. Xüsusilə, qlobal enerji bazarında risklər artdıqca ABŞ Venesuela neftinə qapıları tam bağlamaq istəməyəcək. Bu, məhdud iqtisadi əməkdaşlıq modelini gücləndirir. ABŞ Maduronu legitim lider kimi tanımır, amma faktiki olaraq onun hökuməti ilə texniki əməkdaşlıq edir. Bu model Kuba, Səudiyyə Ərəbistanı, Vyetnam ilə münasibətlərdə də tətbiq olunub.

İran ABŞ üçün təhlükəsizlik və ideoloji rəqib olaraq qalacaq. Venesuela isə idarə edilən problem kimi qəbul olunacaq. Tramp dövründə İranla münasibətlər gərgin, lakin idarə olunan, Venesuela ilə münasibətlər soyuq, lakin faydaya əsaslanan olacaq.

V.VƏLİYEV