Qlobal enerji müharibələri RAKURS
Sia Az saytından alınan məlumata görə, Icma.az bildirir.
Müasir dünyada enerji siyasəti dövlətlərin milli təhlükəsizliyinin, iqtisadi dayanıqlılığının və qlobal geosiyasi mövqeyinin təməl sütunlarından biridir. Qlobal miqyasda enerji xəritəsi kəskin şəkildə dəyişir, ənənəvi karbohidrogenlərdən (neft və təbii qaz) "yaşıl enerji"yə keçid, təchizat zəncirlərinin şaxələndirilməsi və iqlim dəyişikliyi ilə mübarizə siyasəti bu sahənin əsas prioritetlərinə çevrilib.
Qlobal istiləşmə ilə mübarizə çərçivəsində (Paris İqlim Sazişi və COP tədbirləri) dövlətlər karbon emissiyalarını azaltmaq üçün günəş, külək, yaşıl hidrogen və su enerji mənbələrinə milyardlarla sərmayə yatırırlar. Xüsusilə Avropada son illərdə baş verən geosiyasi böhranlar göstərdi ki, bir mənbədən (məsələn, bir ölkədən gələn qazdan) asılılıq dövlətlər üçün böyük riskdir. Bu səbəbdən təchizatçının və marşrutların şaxələndirilməsi hər bir ölkənin enerji strategiyasının mərkəzindədir.
Enerji daşıyıcılarının (neft, qaz və gələcəkdə yaşıl enerjinin) istehsalçı ölkələrdən istehlakçı bazarlarına təhlükəsiz çatdırılması üçün alternativ nəqliyyat və boru kəməri dəhlizləri strateji əhəmiyyət qazanır. Azərbaycan təkcə neft və qaz ixracatçısı kimi deyil (Cənub Qaz Dəhlizi vasitəsilə Avropanın təchizatı), həm də Xəzər dənizinin nəhəng bərpaolunan enerji potensialını (yaşıl enerji) Avropaya daşıyan əsas strateji tərəfdaşa çevrilib.
Aİ enerji siyasətini iki əsas hədəf üzərində qurub: 2050-ci ilə qədər "karbon-neytral" qitə olmaq və ənənəvi təchizatçılardan asılılığı minimuma endirmək. ABŞ sıxlaşdırılmış təbii qaz (LNG) ixracı ilə qlobal enerji bazarında qiymətlərə və təchizata təsir edən əsas oyunçulardan birinə çevrilib.
Ənənəvi enerji mənbələrindən yaşıl enerjiyə keçid dövründə baş verən texnoloji və maliyyə keçid xərcləri qısamüddətli dövrdə qiymət artımlarına səbəb ola bilər. Yaşıl enerji texnologiyaları (elektrik avtomobilləri, batareyalar, günəş panelləri) üçün zəruri olan litium, kobalt, nikel və nadir torpaq elementləri uğrunda qlobal güclər arasında yeni geosiyasi rəqabət gedir.
Enerji müharibələrinin qlobal və regional cəbhələrindəki gərgin "döyüşlər" yalnız bu müharibələrdə birbaşa iştirak edən tərəflər üçün deyil, həm də əhəmiyyətli geosiyasi risklərə və nəticədə iqtisadi ziyana səbəb olub. Avropa ilə Rusiya arasında enerji müharibəsinin hər iki tərəfin biznesləri üçün vurduğu böyük itkilər göz qabağındadır. ABŞ-ın İrana qarşı müharibəsinin enerji nəticələri, Venesuelaya qarşı hərbi əməliyyatlar və qlobal güclərin əsas dəniz yollarını nəzarətdə saxlamaq cəhdləri səbəbindən ABŞ, AB, Çin, İran, Yaxın Şərq, Cənub-Şərqi Asiya və Latın Amerikası üçün itkilər sürətlə artır.
Beynəlxalq Valyuta Fondu (BVF) və Dünya Bankının (DB) hesablamalarına görə, Rusiya və müttəfiqlərinə qarşı da daxil olmaqla, enerji böhranı və sanksiya müharibələrindən qlobal iqtisadiyyata dəyən ümumi ziyan 2020-2026-cı illər arasında 4,5-5 trilyon dolları keçib. Bu, qlobal bazarların parçalanmasına və dövlət borcunun rekord səviyyədə artmasına səbəb olub. Təsirin əsas hissəsi AB ölkələrinə, eləcə də ən böyük enerji ixracatçılarına və idxalçılarına dəyib. 2027-2030-cu illər arasında enerji müharibələrinin nəticələrindən qlobal iqtisadiyyata proqnozlaşdırılan kumulyativ itkilər ildə 1,5 ilə 2,2 trilyon dollar arasında qiymətləndirilir. Münaqişələrin və geosiyasi bölünmələrin uzunmüddətli təbiəti qlobal ÜDM artımını ildə təxminən 0,5-0,6% azaldacaq.
Bir sıra ölkələrdə biznes, akademik və ekspert dairələri geosiyasi risklərin iqtisadi dəyərini və müasir enerji müharibələrinin nəticələrini müəyyən etməyə artan maraq göstəriblər. Bir neçə ölkədə aparıcı investisiya şirkətləri, banklar, beynəlxalq təşkilatlar və müvafiq dövlət qurumları geosiyasi qeyri-sabitliyi konkret maliyyə göstəricilərinə çevirə bilən süni intellekt (Sİ) texnologiyalarından istifadə edənlər də daxil olmaqla hərtərəfli analitik proqramlar hazırlayırlar. Bunlara əsas investisiya fondları və banklar, şirkətlər, ABŞ Federal Ehtiyat Sistemi, Avropa İnvestisiya Bankı və Dünya Bankı, həmçinin ABŞ, Çin, Yaponiya, Böyük Britaniya və digər ölkələrin müvafiq nazirlikləri daxildir.
Beynəlxalq Enerji Agentliyi (BEA) və OPEC geosiyasi risklərə xeyli diqqət yetirir. Aparıcı qlobal beyin mərkəzləri də töhfə verir. Əhəmiyyətli olan odur ki, praktik qərarlar yalnız "görənlər və proqnozlaşdırıcılar"ın intuisiyasına əsaslanmır, əksinə rəqəmsal məlumatlara və "ağıllı süni intellekt məsləhətlərinə" əsaslanan qəti "diaqnoz" üçün ixtisaslı mütəxəssislər tərəfindən qəbul edilir.
Xüsusilə maraq doğuran məqamlar Avropa, Yaxın Şərq, Venesuela, Çin, Ukrayna, Rusiya-ABŞ, Rusiya-Çin, Çin-ABŞ və Çin-Hindistan münasibətlərindəki vəziyyət, Xəzər və Orta Asiya regionlarındakı vəziyyət, dəniz yollarına nəzarət və vacib mineral və metalların sabit tədarükünün təmin edilməsi, sualtı kabellərə və internet infrastrukturuna zərər vurma təhlükəsi və digər məsələlərlə bağlı enerji risklərinin qiymətləndirilməsidir. Nüvə və hidrogen enerjisinin, bərpa olunan enerji mənbələrinin və qabaqcıl enerji saxlama texnologiyalarının inkişafı ilə bağlı geosiyasi risklər də qiymətləndirilir.
Avropa riskləri makroiqtisadi modelləşdirmə, maliyyə auditi və ssenari risk təhlilini birləşdirən hərtərəfli proses vasitəsilə qiymətləndirilir. Bunlara geosiyasi risklər, Avropa dövlətləri üçün makroiqtisadi itkilər və Avropa biznesləri üçün itkilər daxildir. Baltik, Şimal və Qara dənizlərdəki münaqişələrin risklərinə diqqət yetirilir. AB və Böyük Britaniyanın parçalanması riskləri beynəlxalq enerji və maliyyə sənayesi tərəfindən də öyrənilir. Bu risklər ehtimal olunmayan kimi qiymətləndirilsə də, London və Brüsselin enerji təsirinin və rəqabət qabiliyyətinin yaxın illərdə azalacağını proqnozlaşdıran stress test ssenariləri hazırlanmışdır.
Yaxın Şərq münaqişələri çərçivəsində Hörmüz boğazı ətrafındakı vəziyyət təhlil edilir. Səudiyyə Ərəbistanı Krallığı (SƏK) ilə İran İslam Respublikası arasındakı münaqişədən, İran, İraq və SƏK-in gələcəyindən, hərbi paktın (SƏK, Türkiyə, Pakistan) rolundan və Qırmızı dənizdə və SƏK-ə qarşı husi əməliyyatlarından irəli gələn risklərə böyük diqqət yetirilir. Sünnilər və şiələr arasında, eləcə də İslam və yəhudi dinlərinin ortodoks qrupları arasında dinlərarası münaqişələrdəki məsələlər də araşdırılır.
2026-cı ilin avqust ayının sonlarında imzalanan və "dünya tarixində ən böyük neft müqaviləsi" adlandırılan Tramp administrasiyasının müqaviləsi Venesuelanın neft ehtiyatlarının əksəriyyətinin ABŞ-ın nəzarətinə verilməsini nəzərdə tutur. Onun həyata keçirilməsi geosiyasi və iqtisadi risklərlə doludur. Latın Amerikası üzrə ixtisaslaşmış ekspertlər hesab edirlər ki, müqavilə əhalinin əhəmiyyətli bir hissəsi tərəfindən "soyğunçuluq" kimi qəbul edilir. Korporasiyalar (ExxonMobil, Chevron, ConocoPhillips) öz analitik tədqiqatlarını apararaq əhəmiyyətli siyasi, kommersiya, hüquqi və investisiya risklərinin olduğu qənaətinə gəliblər və gözləmə və görmə yanaşmasını tətbiq ediblər.
Çin üçün İran və Venesueladan neft tədarükünün kəsilməsi əhəmiyyətli strateji təhlükədir və Pekin bunu riyazi modellər və situasiya təhlili ilə qiymətləndirir və bunun üçün bir neçə ssenari hazırlayıb. "Yerli dağıdıcılıq" ssenarisi (infrastruktura hərbi zərbələr) İran və Venesuelanın tədarükü azaltdığı və ABŞ-ın Tayvan üzərindəki münaqişə səbəbindən dəniz blokadasını gücləndirdiyi və ya embarqo tətbiq etdiyi bir vəziyyəti simulyasiya edir.
Enerji geosiyasəti praktik tətbiqlərlə əsasən əlaqəsi olmayan siyasi elmdən rəqəmsal enerji sənayesindən çoxlu miqdarda məlumatların emalına əsaslanan mühüm analitik təcrübəyə çevrilib. Xarici ölkələrin müvafiq nazirliklərində, aparıcı banklarda və müasir enerji müharibələri üçün geosiyasi risk qiymətləndirmə vasitələrini sistematik şəkildə tətbiq edən şirkətlərdə ixtisaslaşmış qruplar və şöbələr yaradılıb. Bu yanaşma Rusiyada da inkişaf etməyə başlayıb. Rusiyanın yanacaq-energetika sektoru Rusiya Federasiyasına qarşı başlayan enerji müharibələri səbəbindən ciddi beynəlxalq çətinliklərlə üzləşir.
V.VƏLİLİ
Bu mövzuda digər xəbərlər:
Baxış sayı:61
Bu xəbər 17 Noyabr 2026 23:14 mənbədən arxivləşdirilmişdir



Daxil ol
Online Xəbərlər
Xəbərlər
Hava
Maqnit qasırğaları
Namaz təqvimi
Kalori kalkulyatoru
Qiymətli metallar
Valyuta konvertoru
Kredit Kalkulyatoru
Kriptovalyuta
Bürclər
Sual - Cavab
İnternet sürətini yoxla
Neftin Qiyməti
Azərbaycan Radiosu
Azərbaycan televiziyası
Haqqımızda
TDSMedia © 2026 Bütün hüquqlar qorunur







Günün ən çox oxunanları



















