Qlobal güclər yeni qlobal konsensusa doğru RAKURS

Ukrayna, Tayvan və Suriya yerinə Qrenlandiya və Fələstin?

ABŞ Rusiya, Çin və Türkiyə ilə yeni qlobal konsensusa doğru irəliləyir. Tramp artıq Krımı Rusiyaya, Tayvanı Çinə, Suriyanı Türkiyəyə verib və bunun müqabilində Kanada, Panama kanalı və Qrenlandiyanı alacağını gözləyir. Rusiyanın Ukraynadakı xüsusi hərbi əməliyyatı, 15 iyul 2016-cı il çevriliş cəhdinin yatırılmasından sonra Türkiyənin Liviya, Qarabağ və Suriyadakı hərəkətləri, Çinin “Kəmər və Yol” təşəbbüsü, Cənubi Çin dənizində hərbi güclənməsi, Hind regionunda tarazlığı sarsıdan və “Belə” strategiyası kimi hadisələr ABŞ-ın qlobal povestini ciddi şəkildə sarsıtdı. Tayvan. Birləşmiş Ştatlar bu sarsıntılara cavab verməyə çalışdı, lakin nəticəsi olmadı. Xüsusilə, Rusiya qoşunlarının Ukraynaya yeridilməsi təkcə Ukraynaya və Şərqi Avropaya deyil, eyni zamanda ABŞ-ın rəhbərlik etdiyi Atlantik və NATO əmrinə də hücum idi.

ABŞ-ın Çini 5G şəbəkələrindən kəsmək və Pekinin yarımkeçiricilərə çıxışını əngəlləmək cəhdləri nəticəsiz qalıb. Məsələ burasındadır ki, Çinin infrastrukturun inkişafı istiqamətində atdığı addımlar, Asiya, Avropa, Latın Amerikası və Afrikaya yönəldilən sərmayələr və yardımlar təkcə iqtisadi artım vasitəsi deyil, həm də ABŞ-ın qlobal iqtisadi sisteminə qarşı dominantlıq və hegemonluq qurmaq uğrunda mübarizədə silah idi. Məhz buna görə də Rusiya, Çin və Türkiyə öz müqavimətləri ilə təkcə öz həyətlərində deyil, həm də ABŞ-ın ÜST, BMT, BVF, ICC və NATO kimi qlobal status-kvonun dayaq nöqtələrində üstünlük uğrunda mübarizəyə başlamağa müvəffəq olublar.

Beləliklə, ilk prezidentlik dövründə rəqiblərini təhdid etməyə çalışan Tramp indi 180 dərəcə dönüş edib. Belə ki, Amerika lideri 2016-cı ildən 2020-ci ilə qədər demişdi: "Rəqiblərimiz iddialı, inadkar və qətiyyətlidir. Amma biz də. Uğur üçün milli gücümüzün bütün aspektlərini birləşdirəcəyəm. Mən həmişə Çini məğlub edəcəm. Həmişə!" İndi o, iqtisadiyyatdan, tariflərdən kozır kimi istifadə edir. Bu ilin yanvarında Tramp Çin lideri Xi Jinping ilə söhbətindən sonra demişdi: "Birlikdə bir çox problemləri həll edəcəyik və biz elə indi başlayacağıq. Ticarət, fentanil, TikTok və bir çox başqa mövzuları müzakirə etdik. Si və mən dünyanı daha dinc və təhlükəsiz bir yerə çevirmək üçün əlimizdən gələni edəcəyik". Dünən Si Cinpinin ona tarif müharibələri ilə bağlı zəng etdiyini deyən ABŞ prezidenti iki ölkə arasında gərginliyin azalmasından kifayət qədər məmnun görünürdü.

Tramp bu ilin fevralında Vladimir Putinlə danışıqlardan sonra deyib: “Biz hər ikimiz xalqlarımızın böyük tarixi və İkinci Dünya Müharibəsində birlikdə necə uğurla vuruşduğumuz haqqında düşündük. Amerika lideri ikinci prezidentliyi dövründə də Ərdoğana çox müsbət yanaşır və onun bu mövzuda fikirləri də təqdirəlayiqdir. Liderlik diplomatiyasında Trampa ən yaxın olan Ərdoğan da dəfələrlə oxşar fikirlər səsləndirib. Türkiyə prezidenti tez-tez Si Cinpin və Putini “ağıllı, sərt, öz ölkəsini sevən güclü liderlər” adlandırır və bu, bir çox maneələrin aşıldığına işarə kimi şərh olunur.

Bir sözlə, Tramp yeni dünya müharibəsi əvəzinə Rusiya, Çin və Türkiyə ilə yeni qlobal konsensusa doğru irəliləyir. Amerika prezidenti vurğulayır ki, onun əsl düşməni bu liderlər deyil, ölkəsinin geosiyasi və iqtisadi zəifliyi, eləcə də Avropa və ABŞ-da kök salmış neoliberal mədəniyyətdir. Belə ki, Tramp artıq bəzi təsir dairələrini, eləcə də Ukrayna və Krımın bir sıra regionlarını Rusiyaya, Tayvanı Çinə, Suriyanı Türkiyəyə verib, özü də bunun müqabilində Kanada, Panama kanalı və Qrenlandiyanı alacağını gözləyir.

Xüsusilə Qrenlandiya həyati əhəmiyyət kəsb edir. Məhz bu region ABŞ-ın nadir torpaq elementlərinə görə digər ölkələrdən asılılığına son qoyacaq. Amma bunun üçün Tramp Arktika regionunda fəal olan Rusiya və Çinin narahatlığını aradan qaldırmalı olacaq. Amerika lideri, deyəsən, dünyanı zehni olaraq çoxdan Rusiya, Çin və Türkiyə arasında bölüb. Yeganə problem Fələstinin İsrailə verilməsi planı ilə bağlıdır. Türkiyə ilə yanaşı, Çin və Rusiyanın da buna ciddi etirazları var. Hadisələrin inkişafı göstərir ki, Tramp Fələstinlə bağlı planında gec-tez İsrailin irrasional tələblərini dəstəkləməyi dayandıracaq. Burada da, şübhəsiz ki, ağlabatan və real siyasət qalib gələcək.

V.VƏLİYEV