Qlobal iqtisadi rəqabət Şərqə doğru yönəlib

Qlobal iqtisadi dinamikanın coğrafiyası sürətlə dəyişir. Beynəlxalq Valyuta Fondunun (BVF) son proqnozlarına əsasən, 2029-cu ilə qədər Asiya-Sakit Okean regionu dünya ümumi daxili məhsulunun (ÜDM) artımının təxminən 70 faizini təmin edəcək. Müqayisə üçün, Avropa İttifaqının bu göstəriciyə töhfəsi 8 faizdən aşağı olacaq. Artıq dünya sənaye məhsulunun yarıdan çoxu Asiyada istehsal olunur, konteyner daşımalarının təxminən 60 faizi bu regionda emal edilir və Cənubi Çin dənizindən illik 5 trilyon dollar dəyərində yüklər daşınır.

Çin bu dinamik sistemin mərkəzində qərarlaşıb və ABŞ tərəfindən geosiyasi və iqtisadi baxımdan əsas strateji rəqib kimi qiymətləndirilir. ABŞ Çin iqtisadiyyatının böyüməsinin beynəlxalq sistem üçün potensial risklər doğura biləcəyindən narahat olaraq, onun təsirini balanslaşdırmaq yolları axtarır. Hər iki ölkə birbaşa hərbi qarşıdurmadan yayınmağa çalışsa da, strateji qüvvələrin artırılması və təsir dairələrinin gücləndirilməsi istiqamətində fəaliyyətlərini davam etdirirlər.

Vaşinqton Sakit Okeandakı dəniz qüvvələrinin üçdəikisini bölgədə cəmləşdirib və Tayvan ətrafında təhlükəsizlik tədbirlərini gücləndirir. Pekin isə yeni hərbi gəmilər təqdim edir, raket sistemləri yerləşdirir və nüvə potensialını genişləndirir. Qarşılıqlı fəaliyyətlər artıq açıq qarşıdurmadan çox, “boz zona” adlandırılan qeyri-rəsmi və hibrid metodlarla aparılır.

Bu qarşıdurmanın əsas fokus nöqtələrindən biri dəniz logistikasıdır. Çin ixracatının və neft idxalının əhəmiyyətli hissəsi Malakka boğazından keçir. Bu strateji arteriya Çinin iqtisadi zəif nöqtəsi hesab olunur. Sığorta tariflərindəki ani artımlar, kiberhücumlar və ya logistika kanallarında baş verəcək kiçik fasilələr belə, Çin iqtisadiyyatına milyardlarla dollarlıq zərər verə bilər.

ABŞ yeni texnologiyalar əsasında yarı avtonom müşayiət gəmiləri və pilotsuz sistemlər vasitəsilə dənizdə nəqliyyatı nəzarətdə saxlamağa çalışır. Bu alətlər formal blokada elan etmədən, dəniz hüququnun imkanları çərçivəsində hərəkət azadlığını məhdudlaşdırmaq üçün nəzərdə tutulub. 2025-ci ilin yazında Qırmızı dənizdəki gəmilər üçün sığorta tarifləri gəmi dəyərinin 2 faizinə çatıb ki, bu da 2023-cü illə müqayisədə 27 dəfə yüksəkdir. Eyni zamanda, ABŞ İranın Çinə neft ixracatını məhdudlaşdırmaq məqsədilə tankerlərə nəzarəti artırır.

Bu fon qarşısında Asiya ilə Avropa arasında alternativ nəqliyyat dəhlizlərinə maraq artır. Lakin Avrasiya quru marşrutu (məsələn, Çin–Aİ dəhlizi) hələ də kifayət qədər məhduddur. 2024-cü ildə bu marşrut Asiyanın konteyner dövriyyəsinin cəmi 3 faizindən azını təşkil edib. Rusiya sərhəd keçidlərini, Baykal-Amur Magistralını (BAM), hərəkət heyətini və rəqəmsal inteqrasiyanı təkmilləşdirərək bu marşrutun imkanlarını artırmağa çalışır.

Alternativ kimi tez-tez qeyd olunan Şimal Dəniz Yolu (NSR) isə hələlik real alternativ sayılmır. 2024-cü ildə dünya yük dövriyyəsinin yalnız 0,3 faizi NSR vasitəsilə daşınıb və bu yol üzrə istifadə olunan buzluq gəmilərin daşıma qabiliyyəti cənub marşrutları ilə müqayisədə təxminən beş dəfə azdır.

Proqnozlara görə, qısamüddətli perspektivdə, Çin və ABŞ arasında dəniz nəqliyyatı üzərində hibrid rəqabət artacaq. Bu, sığorta xərclərinin yüksəlməsi və bəzi ticarət marşrutlarının dəyişməsi ilə müşayiət oluna bilər.

Orta müddətli dövrdə, Asiya–Avropa quru nəqliyyat dəhlizlərinin imkanlarının genişləndirilməsi üçün Rusiya və Orta Asiya ölkələrinin investisiya və koordinasiya səyləri güclənəcək.

Uzunmüddətli perspektivdə, logistika texnologiyalarının inkişafı (məsələn, süni intellektlə idarə olunan nəqliyyat sistemləri, yaşıl enerji ilə çalışan gəmilər) qlobal dəniz ticarətinin daha çevik və davamlı olmasını təmin edə bilər.

Geosiyasi risklər baxımından, Malakka boğazı və Cənubi Çin dənizi kimi “boğaz nöqtələri” strateji gərginliyin əsas məkanı olaraq qalacaq və burada baş verəcək istənilən böhran qlobal qiymətlərə təsir göstərə bilər.

Nəticə etibarilə, beynəlxalq rəqabətin Asiyaya doğru yönəlməsi yalnız iqtisadi deyil, həm də geosiyasi, hüquqi və texnoloji ölçülərdə yeni reallıqların formalaşmasına gətirib çıxarır. Bu reallıqlara uyğunlaşma qlobal oyunçuların çevikliyini və strateji düşünmə qabiliyyətini müəyyən edəcək.

Səbuhi MƏMMƏDOV
XQ