Qorxulu şəkillər, oyunlar... Bizə nə mesaj ötürür?

Bakının Binəqədi rayonu, Rəsulzadə qəsəbəsində baş verən bədbəxt hadisə bir daha vəziyyətin ciddiliyini gündəmə gətirib. 13 yaşlı yeniyetmə qızın meyiti valideynləri tərəfindən mənzildə aşkarlanıb. Araşdırmalar nəticəsində məlum olub ki, yeniyetmə gecə hamı yatdıqdan sonra telefonda qorxulu videolar, cin, şeytan, qəbiristanlıq kimi dəhşətli görüntülərə baxırmış. Bu, qorxulu videoların təsirindən baş verən ilk uşaq ölümü deyil. Bəs bu mövzuda valideynlərin üzərinə hansı məsuliyyət düşür?
Mövzu ilə bağlı Pravda.az-a açıqlama verən psixoloq Firəngiz Ağayevanın sözlərinə görə, bu, uşağın daxili dünyası, emosional ehtiyacları, təhlükəsizlik hissi və valideynlə münasibəti ilə bağlı dərin bir psixoloji məsələdir: “Uşaqların psixikasını ən çox yoran şeylər qorxu, qaranlıq və qorxulu səslərlə dolu videolardır. Bunlar uşağın beynində “təhlükə siqnalını” aktivləşdirir və narahatlıq, gecə qorxusu, aqressiya kimi hallar yaradır. Bu tip videolarda uşaq həmişə bir təhlükə varmış kimi hiss edir. Uşağa telefon vermək, onu bütün dünya ilə tanış etmək üçün müəyyən yaş aralığı var. 0–6 yaş qrupu üçün şəxsi telefon qətiyyən uyğun deyil. Bu dövrdə beynin inkişafı çox sürətlidir və ekran təsiri sinir sistemini həssaslaşdırır. 7–10 yaş üçün yalnız valideynə aid cihazdan məhdud istifadə mümkündür. Sosial şəbəkələr deyil, oyunlar valideyn nəzarəti ilə oynanıla bilər. 11–14 yaş qrupuna sadə və ya məhdudiyyətli smartfon verilə bilər, amma gündə maksimum 1–1.5 saat istifadə, gecə telefonu əlində saxlamamaq, təhlükəsiz tətbiqlər və nəzarət olmalıdır. 15+ yaş qrupuna daha geniş məsuliyyət verilə bilər, amma yenə də açıq dialoq və davranış nəzarəti vacibdir. Burada əsas şərt uşağın telefonun sahibi yox, istifadəçisi olmasıdır. Ailə qaydaları telefonu idarə etməlidir”.
Valideyn nəzarətinin əhəmiyyət kəsb etdiyindən bəhs edən psixoloq, uşağı qorumağın ən sağlam yolunun onu özündən uzaqlaşdırmaq deyil, ona təhlükəsizlik çərçivəsi yaratmaq olduğunu bildirib: ““Telefonuna gizli baxıram” demək əvəzinə, “Telefonuna baxacam, çünki təhlükəsiz qalmağın mənim üçün vacibdir” söyləmək daha doğrudur. Uşaq özü təhlükəsizliyin səbəbini başa düşsə, gizlətməyə ehtiyac duymur. Gecə telefonu otaqda qalmamalıdır. Saat 22:00-dan sonra bütün cihazlar mətbəx və ya salonda qalmalıdır. Uşaqların 90%-i qorxulu məzmunları gecə tənha olanda izləyir. Qadağa uşağı gizlənməyə, qayda isə əməkdaşlığa aparır. “Bu sənin təhlükəsizliyin üçündür” deyərək qayda tətbiq edilməlidir. Gündəlik dialoq vərdişi mühümdür. Uşağa hər gün çox sadə sual verilməlidir. “Bu gün internetdə səni narahat edən bir şey gördün?” “Hansı musiqilər xoşuna gəlmir?” “Hansı oyun səni qorxudub?” Bu suallar həm uşağı rahatladır, həm də valideynə siqnal verir. Uşağın hisslərinə, qorxularına, daxili dünyasına nəzarət etmək lazımdır. Biz onları dinləsək, qorumadan uzaqlaşdırmadan yanında dursaq, onların qaranlıq dünyasında işıq yandırmış olarıq”.
F.Ağayeva uşağın çəkdiyi şəkillərin onun psixoloji vəziyyətindən məlumat verə biləcəyini vurğulayıb: “Rəsm uşağın dilidir. O, danışmadığını çəkir. Son hadisədə qızın dəftərində qorxulu obrazların olması da təsadüf deyil. Həddindən artıq qara, boz, qırmızı tonların çoxluğu, tikanlı, dişli, qaranlıq varlıqlar, çıxışsız yerlər, qapısız otaqlar, insan fiqurlarının çox balaca çəkilməsi, özünü ailədən kənarda göstərməsi, ağlayan gözlər, kəsilmiş fiqurlar, təkrarlanan kabus obrazları, həddindən artıq aqressiv, qarışıq xətlər risk siqnalı ola bilən rəsmlərdir. Bu cür rəsmlər bəzən uşağın içindəki qorxu, çarəsizlik, tək qalmaq hissi, narahatlıq və ya travma izlərini əks etdirə bilər. Şəkil uşağın “mən yaxşıyam” deməsinə baxmayaraq içində nələrin baş verdiyini göstərən pəncərədir. Cəmiyyət olaraq çox vaxt “problemi olan” uşağı hiperaktiv və ya intizamsız uşaq kimi təsəvvür edirik. Amma ən böyük risk qrupunda sakit, tərbiyəli və həddindən artıq mükəmməlliyyətçi uşaqlar olur. Çünki onlar duyğularını gizlədir, “problem yaratmamalıyam” deyə düşünür, valideyni üzməmək üçün susur, hərəkətlərinə görə deyil, iç dünyasına görə yorulurlar. Valideyn isə bu uşaqda problem olduğunu hiss etmir, çünki xaricdə hər şey qaydasındadır. Amma daxildə fırtına ola bilər”.