Ramazan və astronomiya

Həyətimizdə, soba qarşısında qonşulardan biri ilə söhbətləşirik.
Yaradılışın nizamından danışıram ona.
Maraqla dinləyir, hərdən yerli-yersiz, asan-çətin suallar verir.
Bu yazımı da ona danışıdıqlarımın əsasında yazdım…

Havaya çıxanda başımı qaldırıb Ayı axtarıram.
Ramazan başlayır deyə Ay nazilə-nazilə nazilir.
Ay bu gecə çox təvazökardır, zərif və incədir.
Amma 29 gün sonra Dolunay olacaq…

***
Ramazan dini təqvimdə bir aydır. 
Onun vaxtı göy cisimlərinin hərəkəti ilə müəyyən olunur.
Təqvimdəki bu ruhani ay eyni zamanda səma mexanikasının ayıdır, Ayın orbital mexanikası ilə başlayan bir zaman kəsiyidir. Bu, romantik bir ifadə deyil, riyazi həqiqətdir.

İslam təqvimi tamamilə Ayın sinodik hərəkətinə əsaslanır. Bir sinodik ay, yəni Ayın iki eyni faza arasındakı müddəti təxminən 29,53 gündür. Buna görə də Ramazan ya 29, ya da 30 gün çəkir.  

Hilalın görünməsi ilə ay başlayır. Burada məsələ Ayın doğması deyil, görünə bilməsidir. Bunun üçün Ayın Günəşdən bucaq məsafəsi, üfüq üzərində hündürlüyü və atmosfer şəraiti uyğun olmalıdır. Astronomiya burada təqvimin mexanizmini izah edir; din isə ona məna verir.

Ay ili 354 gündür. Günəş ili isə 365,24 gün. Aradakı təxminən 11 günlük fərq səbəbilə Ramazan hər il irəli çəkilir və təxminən 33 ildə bütün mövsümləri dolaşır. Bu, kosmik tarazlıqdır. Nəsillər arasında yük bölünür.

Tarix göstərir ki, İslam sivilizasiyasında astronomiya ibadət ehtiyacından doğub:

– Namaz vaxtlarının hesablanması
– Qiblənin təyini
– Ay fazalarının müşahidəsi

Bu ehtiyac riyazi trigonometriyanın inkişafını sürətləndirdi. Əl-Battani, Əl-Biruni, Nəsirəddin Tusi kimi alimlər sferik astronomiyanı sistemləşdirdilər. Onların işləri Avropa Rönesansına ötürüldü.

Yəni Ramazan təkcə mənəvi təcrübə deyil, o, həm də elmi mədəniyyətin katalizatorudur.
Ruhani ehtiyac elmi intizam yaratdı.
Burada daha dərin bir qat var.

Ramazan insanı kosmik ritmlə sinxronlaşdırır. Günəşin doğuşu və batışı ilə bədən saatı yenidən qurulur. Biz kosmosun içindəyik. Amma Ramazan ayında bunu daha kəskin hiss edirik. Sübh və məğrib vaxtları səma mexanikasının gündəlik göstəricisidir. Oruc tutan insan əslində Günəş və Ayın hərəkətinə uyğun yaşayır.

Qurani-Kərimdə zamanın və səmanın bu nizamı açıq şəkildə vurğulanır:

“Şübhəsiz ki, göylərin və yerin yaradılışında, gecə ilə gündüzün bir-birini əvəz etməsində ağıl sahibləri üçün dəlillər vardır”.
(Ali-İmran, 3:190)

Ay səssizdir. 
O, işıq saçmır; əks etdirir. 
Bu, güclü simvoldur. 
Ramazan da belədir, o, daxili işığı üzə çıxarma ayıdır. 
Ayın fazaları kimi insanın da fazaları var: doluluq, azalmaq, yenidən doğuş.

Astronomiya bizə ölçünü öyrədir. 
Ruhaniyyət isə məna verir.

Yaradılışın nizamını baxın bu ayə astronomiyanın mövzusunu necə göstərir.
Ay və Günəş haqqında belə buyurulur:

“O, Günəşi işıqlı, Ayı nur edən və illərin sayını və hesabı biləsiniz deyə ona mərhələlər təyin edəndir”.
(Yunus, 10:5)

Burada “hesab” sözü açıqdır. Ayın fazaları təqvimin riyazi əsaslarıdır. Ramazan da həmin “hesab”ın içində yerləşir.

Əgər ölçü yoxdursa, mistika xurafata çevrilir.
Əgər məna yoxdursa, elm mexaniki olur.
Ramazan bu iki sahəni birləşdirən nadir mədəni institutdur.
Quran zamanın kosmik ölçüsünü ifadə edir:

“Günəş və Ay müəyyən hesabladılmış ölçü ilə hərəkət edir”.
(ər-Rəhman, 55:5)

Bu “hesab” anlayışı təsadüfi deyil. 
Kainat xaotik deyil; ölçülü-biçilidir. 
Ramazan həmin ölçünün insan həyatına tətbiqidir.

Səma dəyişməz qanunlarla işləyir. 
Bəs biz necə?
İnsan isə dəyişə bilən varlıqdır. 
Ramazan kosmik sabitlik fonunda mənəvi transformasiya imkanı yaradır.

Ən sərt həqiqət də elə budur:
“Oruc tutan insan Günəş və Ayın hərəkəti ilə eyni vaxt mexanizminə tabe olur”.
Bu, kosmosla müqavilə kimidir.
Ramazan başlayır.
Ay isə öz orbitinə davam edir. 
İnsanoğlu da həmin orbitin ritmini qəbul edir.

“Həqiqətən, Allah yanında ayların sayı göyləri və yeri yaratdığı gündən bəri Allahın Kitabında on ikidir”.
(ət-Tövbə, 9:36)

Bu ayə zamanın kosmik mənşəyini təsdiqləyir. 
Zatən yaradılış nizamına bağlı olan təqvim insan icadı ola bilərmi?..

***
Ay orbitinə davam edir. 
Günəş öz trayektoriyasını saxlayır. 
Yer fırlanır.
İnsan isə bu nizamın içində özünü tərbiyə edir.
Astronomiya mexanizmi göstərir,
Quran isə mənanı.
Ramazan bu ikisinin kəsişmə nöqtəsidir…