Rəqəmsal media və sosiallaşma: Azərbaycan modeli ŞƏRH

Müasir dövrdə rəqəmsal media platformaları Azərbaycanda gənclərin siyasi sosiallaşmasında aparıcı rol oynamağa başlayıb. İnformasiyanın istehlak dinamikası ənənəvi mediadan sosial şəbəkələrə doğru sürətlə dəyişir. Bu dəyişiklik gənclərin siyasi davranış modellərinə və gündəm qavrayışına birbaşa təsir göstərir.

Rəqəmsal media gənclər üçün həm informasiya mənbəyi, həm ictimai iştirak vasitəsi, həm də özünütəsdiq platforması rolunu oynayır. Gənclərin sosial şəbəkələrdə sərgilədiyi davranış siyasi identikliyin formalaşmasını daha dinamik edir və siyasi sosiallaşmanın əvvəlki mərhələlərini sürətləndirir.

Azərbaycan siyasəti çoxtərəfli xarakter daşıyır və demokratik institutların, dövlət siyasətinin və vətəndaş iştirakının qarşılıqlı təsirini əhatə edir. Burada gənclərin siyasi sosiallaşması, yəni siyasi mövqe, vətəndaşlıq məsuliyyəti və dövlət proseslərinə münasibət formalaşdırılması mühüm rol oynayır. Rəqəmsal media Azərbaycan siyasətində gəncləri həm məlumatlandırmaq, həm də ictimai iştirakını stimullaşdırmaq üçün yeni alət olaraq çıxış edir. Dövlət siyasəti, partiyalar və ictimai təşkilatlar gənclərin siyasi proseslərdə iştirakını təşviq etmək üçün sosial media platformalarından aktiv istifadə edir.

Araşdırmalar göstərir ki, sosial media platformaları gənclərin siyasi maraqlarını stimullaşdırmaq gücünə malikdir. Xüsusilə gündəm mövzularını qısa və vizual kontentlə təqdim edən platformalar daha təsirli olur. "TikTok" və "Instagram" kimi tətbiqlər siyasi mövzuların emosional çərçivədə yayılmasını artırır. Bu tendensiya siyasi məlumatın dərindən düşünülməsini çətinləşdirə bilər. Gənclər sürətli istehlak olunan məlumatlara üstünlük verdikcə, siyasi məsələlərdə səthi bilik artmağa başlayır. Bu isə manipulyasiya risklərinin yüksəlməsi ilə nəticələnir.

Gənclərin siyasi məlumat axtarışı çox zaman alqoritmlərin idarə etdiyi informasiya burulğanına düşür. Bu burulğan informasiya müxtəlifliyini məhdudlaşdırır, siyasi baxışların radikallaşmasına səbəb ola bilər. Platformalar istifadəçinin əvvəlki seçimlərinə uyğun kontent təklif etdikcə informasiya balonları yaranır. Bu, ictimai dialoqu zəiflədir və gənclərin obyektiv siyasi təhlil qabiliyyətini azaldır. Azərbaycanda sosial şəbəkə əsaslı siyasi iştirakın artması yeni imkanlar yaradır, lakin bu imkanlar risklərlə də müşayiət olunur.

Gənclərin siyasi proseslərə rəqəmsal aktivliyi onların real həyatda iştirak dinamikasına təsir edir. Bəzi hallarda sosial media aktivliyi real siyasi iştirakın alternativi kimi qəbul edilir ki, bu da passiv siyasi davranışın güclənməsi ilə nəticələnə bilər. Rəqəmsal platformalar gənclərin siyasi emosiyalarını daha kəskin şəkildə formalaşdırır və emosional kontent rasional təhlili ikinci plana keçirir. Bu, ictimai müzakirələrin keyfiyyətinə mənfi təsir göstərir.

Siyasi mövzularda polarizasiya tendensiyaları sosial mediada daha tez görünür. Polarizasiya cəmiyyətdə sosial parçalanma risklərini artırır. Alqoritmik tövsiyələr ifrat siyasi mövqeləri daha görünən edir və ekstremist diskursların yayılma potensialını yüksəldir. Gənclər arasında populist yanaşmalara maraq artmağa başlayır. Populist kontent qlobal miqyasda olduğu kimi, Azərbaycan gəncliyi arasında da cəlbedici ola bilir. Bunun səbəblərindən biri kontentin sadələşdirilmiş çərçivədə təqdim edilməsidir, bu isə mürəkkəb siyasi proseslərin anlaşılmasını çətinləşdirir.

Gənclər çox zaman paylaşılan məlumatın mənbəyini yoxlamırlar ki, bu da dezinformasiya risklərini yüksəldir. Dezinformasiya kampaniyaları siyasi proseslərə təsir etmək üçün gəncləri hədəf alır. Xüsusilə qütbləşdirici mövzular manipulyasiya üçün daha əlverişli olur. Gənclər emosional təzyiqə məruz qaldıqda rasionallıq azalır və bu, siyasi qərarların düzgün verilməsinə mane olur. Sosial media vasitəsilə yayılan yanlış informasiya ictimai etimadı zəiflədə bilər, bu da siyasi proseslərdə qeyri-sabitlik yaradır.

Rəqəmsal platformalarda anonimlik manipulyasiyanı daha da asanlaşdırır. Anonim istifadəçilər məsuliyyət hiss etmədən gərginlik yarada bilirlər ki, bu da sosial media mühitində aqressiyanın artmasına səbəb olur. Aqressiv diskurs ictimai debat mədəniyyətini zəiflədir. Gənclərin bir qismi siyasi informasiyadan tamamilə uzaqlaşa bilər ki, bu da siyasi apatiyanı gücləndirir və demokratik proseslərdə iştirakını məhdudlaşdırır.

Digər tərəfdən, sosial media siyasi şüurluluğu artırmaq potensialına da malikdir. İctimai problemlərin görünən olması gənclərin diqqətini cəlb edir və onlar sosial ədalət mövzularına daha tez reaksiya verirlər. Bu vəziyyət vətəndaş məsuliyyətinin formalaşmasına müsbət təsir göstərə bilər. Rəqəmsal alətlər ictimai nəzarətin güclənməsinə imkan yaradır, lakin bu nəzarət hər zaman peşəkar təhlilə əsaslanmır. Sürətli paylaşım ehtiyacı analitik düşüncəni zəiflədə bilər, nəticədə “trend” mərkəzli düşüncə tərzi formalaşa bilər.

Rəqəmsal media siyasi liderlərin imicinə də təsir edir. Liderlər sosial şəbəkələrdə gənclərə daha yaxın görünməyə çalışırlar, lakin bəzən bu yaxınlıq süni kommunikasiya ilə müşayiət olunur. Süni kommunikasiya etimad boşluqları yarada bilər. Gənclər siyasi proseslərdə şəffaflığa daha həssas yanaşırlar. Sosial mediada şəffaflıq tələbinin artması dövlət qurumlarını yeni kommunikasiya strategiyalarına yönləndirir. Dövlət qurumlarının rəqəmsal kommunikasiya keyfiyyəti siyasi sosiallaşmanı formalaşdıran əsas faktorlardandır. Açıqlıq və operativlik gənclərin dövlətə münasibətini müsbət istiqamətdə dəyişə bilər.

Gecikmiş və qeyri-dəqiq kommunikasiya etimadsızlığı artırır. Rəqəmsal platformalarda informasiya böhranları çox tez yaranır və emosional reaksiya zənciri ilə genişlənir. Gənclər böhran anlarında informasiya süzgəci tətbiq etməkdə çətinlik çəkirlər ki, bu da yanlış qərarların, emosional davranışların və sosial gərginliyin artmasına səbəb olur. Rəqəmsal savadlılığın zəif olması riskləri dərinləşdirir. Media savadlılığı proqramlarının gücləndirilməsi və təhsil müəssisələrində rəqəmsal media ilə bağlı praktiki biliklərin artırılması zəruridir.

Gənclərin müxtəlif mənbələrdən informasiya əldə etməsi təşviq edilməli və balanslı siyasi sosiallaşma təmin edilməlidir. Rəqəmsal media Azərbaycan gəncliyi üçün həm imkan, həm də çağırışlar məkanıdır. Azərbaycan siyasəti çərçivəsində bu imkanlardan düzgün istifadə gənclərin sağlam siyasi mədəniyyətinin formalaşmasını şərtləndirir.

Əli Hüseynov