Tehran sarsılır, Ukrayna unudulur, İranda küçələr danışır TƏHLİL

İran hazırda son onilliklərin ən dərin struktur böhranlarından birini yaşayır. Kütləvi etirazlar artıq lokal sosial narazılıq mərhələsini keçərək siyasi legitimlik böhranına çevrilib. Bu proses təkcə İranın daxili taleyini müəyənləşdirmir. Yaxın Şərq geosiyasətinin gələcəyini də həll edəcək əsas amillərdən birinə çevrilir.

İranda baş verən etirazların əsas drayveri makroiqtisadi kollapsdır. Milli valyuta olan riyalın dəyəri tarixi minimuma enib, inflyasiya 50 faizi aşır, ərzaq, dərman və enerji qiymətləri nəzarətdən çıxıb. Orta sinif deqradasiyaya uğrayıb, yoxsulluq kütləviləşib.

Dövlətlə cəmiyyət arasında mövcud olan legitimlik balansı pozulub. Diqqət etdinizsə, ilk mərhələdə etirazlar iqtisadi tələblərlə başladı. Maaşlar, subsidiya, işsizlik və s. kimi şüarlar səsləndirildi. Lakin qısa müddətdə bu proses sistem əleyhinə siyasi mobilizasiyaya çevrildi. İndi əsas tələb rejimin dəyişdirilməsidir.

Etirazların coğrafiyası və sosial bazası

Etirazlar artıq 31 vilayəti əhatə edir. Bura təkcə Tehran deyil, Təbriz, İsfahan, Məşhəd, Şiraz, Əhvaz kimi əsas mərkəzlər daxildir.

Prosesdə iştirak edən sosial qruplar da rəngarəngdir. Gənclər, işsizlər, bazar təbəqəsi, tələbələr, etnik icmalar meydanlardadır.

Bu isə göstərir ki, sosial siniflərarası ittifaqı yaranır ki, tarixən avtoritar rejimlər məhz belə mərhələdə sarsılır.

Tehran etirazlara klassik repressiv dövlət alətləri ilə cavab verir. İnternetin kəsilməsi, informasiya blokadası, kütləvi həbslər, hərbi-polis zorakılığı, edam hədələri etirazçıların qarşısına qoyulub.

Bütün bunlar idarəetmənin itirilməsi, böhranı güc yolu ilə boğmaq cəhdidir. Tarix göstərib ki, repressiya etirazı dayandırmır, əksinə, onu daha da radikallaşdırır.

Ən təhlükəli mərhələ isə hələ qabaqdadır. Təhlükəsizlik qüvvələrinin loyallığının sarsılarsa, polis və aşağı səviyyəli hərbi hissələr xalqın tərəfinə keçərsə, sistem dağılma mərhələsinə girəcək.

İran böhranının region üçün mənası

İran Yaxın Şərqin mərkəzi güc oxlarından biridir. Onun daxili destabilizasiyası avtomatik olaraq İraq, Suriya, Livan və ümumən Körfəzdə geosiyasi tarazlığı pozacaq.

İranın zəifləməsi ilə onun regiondakı proksi şəbəkələri, Hizbullah, şiə milislər, Suriyadakı qüvvələr ya zəifləyəcək, ya da nəzarətsizləşəcək. Bu isə regionda xaotik güc boşluğu yarada bilər.

Əgər böhran dərinləşərsə, milyonlarla iranlı qonşu ölkələrə üz tuta bilər. Bundan da vacibi İranda etnik məsələlərin siyasi mərhələyə keçməsidir. Azərbaycan türkləri ölkə əhalisinin ən böyük qeyri-fars blokudur. Onların sosial narazılığı tədricən milli özünüdərk formasına çevrilir. Bu isə identitet böhranıdır.

Qlobal güclərin oyunu

İran hazırda qlobal geosiyasi şahmat lövhəsinə çevrilib. ABŞ İranı nəzarət altına almaq istəyir. Trampın qorxunc bəyanatları da buna xidmət edir. Rusiya İranı Qərbə qarşı tampon kimi görür. Çin isə İranı enerji və ticarət marşrutu kimi istifadə edir

Bu güclərin heç biri İranın çökməsini istəmir, amma İranın mövcud formatda qalmasını da istəmir. Bu, kontrollu transformasiya uğrunda mübarizədir.

Neft və qaz bazarları üçün isə İranın destabilizasiyası qlobal qiymətləri silkələyə bilər.

İran Suriyaya çevrilə bilərmi?

Suriyalaşma üçün üç şərt lazımdır. Ordu parçalanmalıdır. Bunun ilk simptomları görünür. Xarici müdaxilə olmalıdır. ABŞ bu istəyini gizlətmir. Daxili silahlı qruplaşmalar yaranmalıdır. Etirazçılar bu statusdadırlar.

Ümunən, hazırda İran bu mərhələdə deyil, amma sürətlə həmin trayektoriyaya yaxınlaşır. Rejim nə qədər uzun müddət zorakılığa söykənərsə, bu risk bir o qədər artır.

Türk Dövlətləri Təşkilatı məsələsi

İranın TDT-yə qoşulması real siyasət baxımından bu gün mümkün deyil. Amma bu mövzu gerçək ola bilər.

Çünki İran tarixi baxımdan türk siyasi məkanının bir hissəsidir. Burada əhalinin böyük hissəsi türk mənşəlidir, azərbaycanlılardır. Normal lider regional təcriddən çıxmağa alternativlər axtarar. Pezekşian bunu fərqli üsulla dəfələrlə bəyan edib.

Bu səbəbdən gələcəkdə İranın türk dünyası ilə inteqrasiyası geosiyasi alternativ kimi qalacaq. Amma bu, rejim dəyişərsə mümkündür.

Bütün bunlara rəğmən görünən odur ki, İran adi etirazla üz-üzə deyil, dövlət kimi transformasiya mərhələsinə daxil olub.

Bu proses regionun sərhədlərini, enerji bazarlarını, Qərb-Şərq balansını, Türk Dünyasının gələcək rolunu birbaşa təsir altına salacaq.

Bu gün Ukraynada cəbhə xətti dünya nizamını necə dəyişirsə, sabah İran böhranı da qlobal güc arxitekturasını dəyişə bilər.

İran XXI əsrin əsas geosiyasi düyünlərindən birinə çevrilib.

Elnur ƏMİROV