Nostaljinin aldadıcı mükəmməlliyi Məryəm Bağırova yazır

Məryəm Bağırova

İnsan bəzən keçmişi xatırlayanda qəribə bir hiss yaşayır. Bu hissə ad vermək çətindir: nə tam sevincdir, nə də sırf kədər. İçində hər ikisi var, amma heç biri bütöv deyil. Nostalji adlandırdığımız bu duyğu, əslində, yaddaşın bizə oynadığı ən incə və ən təhlükəli oyundur.

Maraqlısı budur ki, nostalji ilə xatırladığımız anların çoxu yaşandığı zaman o qədər də mükəmməl olmayıb. Bəlkə o gün yorğun idik, bəlkə incimişdik, bəlkə də gözlədiyimizi tapmamışdıq. Amma zaman keçdikcə yaddaş həmin anın kənarlarını yonur, ağrılı detalları silir, səssizliyi romantikləşdirir və bizə cilalanmış bir xatirə təqdim edir. Beləcə, vaxtilə adi, bəzən hətta ağır olan anlar illər sonra “ən gözəl günlər” adını alır.

Nostalji bizi keçmişə qaytarmır, əslində, keçmişin heç vaxt mövcud olmamış bir versiyasına aparır. Biz real anı deyil, onun yaddaşımızda yenidən qurulmuş formasını darıxaraq xatırlayırıq. Bu səbəbdən də nostalji bir az yalandır, amma çox səmimidir. O, bizə həqiqəti yox, ehtiyac duyduğumuz hissi verir.

İnsan niyə nostalji yaşayır? Çünki indiki zaman həmişə suallar, məsuliyyətlər və qeyri-müəyyənliklə doludur. Keçmiş isə dəyişməzdir, orada risk yoxdur, qorxu yoxdur. Hər şey artıq baş verib və nəticəsi bəllidir. Nostalji bizə təhlükəsiz bir liman kimi görünür. Ona görə də ağlımız keçmişi qoruyur, bəzəyir, ideallaşdırır. Əslində, nostalji keçmişə olan sevgi yox, indiki zamana olan yorğunluqdur. İnsan indini dərk edə bilməyəndə, keçmişə sığınır. Və o sığınacaqda xatirələr reallıqdan daha gözəl görünür. Çünki xatirələr bizə qarşı tələbkar deyil - onlar bizdən heç nə istəmir, sadəcə xatırlanmaq istəyir. Bəlkə də nostaljinin ən ağrılı tərəfi budur: biz darıxdığımız şeyin özünə yox, artıq mövcud olmayan hissinə darıxırıq. O anlara qayıtsaq belə, eyni hissi tapa bilmərik. Çünki dəyişən zaman yox, bizik.

Fəlsəfi baxımdan nostalji zamanın obyektiv axınına qarşı subyektiv bir üsyandır. İnsan zamanın irəli getməsini qəbul etsə də, mənanın geridə qaldığını hiss edir. Keçmiş bu mənanın qorunduğu bir məkan kimi görünür. Amma bu, real bir məkan deyil - yaddaşın qurduğu metafizik bir məkandır.

Paradoks ondadır ki, insan keçmişi ideallaşdırdıqca, indini yoxsullaşdırır. Halbuki keçmiş də bir zamanlar indiki zaman idi və o vaxt da anlaşılmırdı. Deməli, problem zamanın keyfiyyətində deyil, insanın ona baxışındadır. Biz anı yaşamaq yerinə, onu sonradan başa düşmək üçün saxlayırıq.

Uğursuzluqlar insanı nostaljiyə daha çox yaxınlaşdırır. Çünki uğur gələcəyə inam tələb edir, uğursuzluq isə mənanı keçmişdə axtarır. İnsanın “liman” axtarması buradan başlayır. Fırtınada insan sahilə qaçır, dənizin özünə yox. Nostalji də bu mənada həyatın fırtınasına qarşı tapılan sakit sahildir. Amma fəlsəfənin sərt həqiqəti budur: limanlar dayanmaq üçündür, yaşamaq üçün yox. İnsan keçmişdə qaldıqca, varlığı donur. Keçmiş toxunulmazdır, dəyişdirilə bilməz, ona görə də təhlükəsiz görünür. Lakin məhz bu dəyişməzlik insanı inkişafdan məhrum edir.

Zaman insanı irəli aparmır, insan zamanı mənalandırdığı qədər irəliləyir. Uşaqlıq nostaljisi əslində itirilmiş imkanların deyil, itirilmiş sadəliyin yasını tutmaqdır. Biz az şeylə xoşbəxt ola bildiyimiz halımızı itirmişik. Və indi çox şeyin içində az məna tapırıq. Bəlkə də insanın əsas problemi odur ki, o, xatirələri həyatın özündən daha real hesab edir. Halbuki xatirə ölü zamandır, həyat isə həmişə indidir. Keçmiş yalnız o zaman dəyərli olur ki, indiki zamana işıq tutsun, ona sığınacaq olsun deyə yox.

Nostalji bizə bir həqiqəti sakitcə pıçıldayır: hər an, yaşandığı vaxtda dəyərsiz kimi görünə bilər, amma bir gün xatirəyə çevriləndə əvəzolunmaz olacaq. Ona görə də bəlkə də keçmişi bu qədər ideallaşdırmaq yerinə, indini hiss etməyi öyrənməliyik. Çünki gələcəyin nostaljisi məhz bu andan yaranır.