Rusiya Qərb müharibəsi, Çinin rolu və Türkiyənin ambisiyaları

ABŞ Türkiyəyə Rusiya və Çini cilovlamaq strategiyasında mühüm tərəfdaş kimi baxır, onun hərbi potensialını və strateji mövqeyini dəyərləndirir. Ankara isə ABŞ və NATO ilə əməkdaşlığı dərinləşdirərkən strateji müstəqilliyini qorumağa çalışır

ABŞ-ın Ukraynada davam edən müharibə ilə bağlı Rusiya ilə sülh sazişi bağlaya bilməməsi qlobal geosiyasi gərginliyi, ittifaqları və strateji prioritetləri dəyişdirib. Kremlin Ukrayna təslim olana qədər münaqişəni davam etdirmək əzmi Rusiyanın özünü ABŞ mərkəzli dünya düzəninə meydan oxuyan dominant qlobal güc kimi göstərmək niyyətini nümayiş etdirir. Eyni zamanda, Çinin Rusiyaya açıq dəstəyi, ABŞ və İsrailin İrana zərbələrindən sonra onun hərbi mövqeyi Pekinin ambisiyalarını açıq göstərir. Avropa İttifaqı və Britaniya Ukraynanın potensial kapitulyasiyasını strateji məğlubiyyət kimi qiymətləndirir, dirçəlməkdə olan Rusiyanı Avropanın təhlükəsizliyinə birbaşa təhdid kimi qəbul edir. Bu mürəkkəb vəziyyətdə Türkiyə NATO öhdəlikləri ilə Rusiya və Çinlə praqmatik münasibətlər arasında balans saxlayaraq əsas oyunçu kimi meydana çıxır.

Rusiya-Qərb müharibəsi: Moskva II Dünya Müharibəsi strategiyası ilə hərəkət edir

Ukraynadakı müharibə Rusiya-Qərb rəqabətinin həlledici arenasına çevrilib və qlobal güc dinamikasına ciddi təsir göstərir. Rusiyanın strategiyası Ukraynanı və onun Qərb himayədarlarını məğlub etmək üçün münaqişəni uzatmaq, Moskvaya şərtləri diktə etməyə və qlobal mövqeyini gücləndirməyə imkan verəcək təslim olmağa məcbur etməkdir. Moskva artıq resurs müharibəsinə qərar verib və bu Qərb ölkələrini ciddi sınaq qarşısında qoyur. Rusiya strategiyası açıq-aşkar II Dünya Müharibəsinin strategiyasına bənzəyir-Ruslar itki verməkdən çəkinmirlər, döyüşə-döyüşə öyrənirlər, bütün iqtisadiyyatı müharibə üçün səfərbər ediblər, böyük resurs bazasına və Çinin dəstəyinə güvənirlər. Çinin dəstəyi isə ABŞ-ın SSRİ-ni dəstəkləmək üçün Lend-liz proqramını xatırladır.

Bu yanaşma Rusiyanın ABŞ-ın rəhbərlik etdiyi birqütblü dünya nizamına meydan oxumaq və özünü böyük güc kimi yenidən təsdiq etmək kimi daha geniş ambisiyalarını əks etdirir. Kreml Ukraynadakı qələbəni NATO birliyini zəiflətmək və digər güclərə, xüsusən də qlobal cənubda Qərbin hökmranlığına meydan oxuya biləcəyinə işarə etmək üçün bir yol kimi görür .

Qərb, xüsusilə Aİ və Böyük Britaniyada hesab edirlər ki, Rusiyanın qələbəsi, NATO-nun nüfuzunu sarsıdacaq və Avropanın şərq cinahında sabitliyi pozacaq. Lakin enerji qiymətləri və inflyasiya kimi iqtisadi təzyiqlər Avropada ictimai dəstək məsələsini problematik edir və münaqişənin uzanmas Qərbin birliyini pozmaq riski daşıyır.

Çin yeni “Soyuq müharibə” yə start verdi

Çinin Rusiyanın məğlubiyyətinin qəbuledilməz olduğu barədə bəyanatı ölkənin xarici siyasətində ehtiyatlı neytrallıqdan Moskvaya açıq dəstəyə doğru əhəmiyyətli dəyişikliyi, strateji dönüşü açıq göstərir. Pekində hesab edirlər ki, Rusiyanın zəiflədilməsi Çinin ABŞ qarşısında, xüsusən də Hind-Sakit okean regionunda mövqeyini sarsıdacaq. ABŞ və İsrailin Çinin neft təchizatında və Fars körfəzi coğrafiyasında əsas tərəfdaşı olan İrana zərbələri Pekin-Moskva tərəfdaşlığına yeni  imöuls verib. Hər iki güc Qərbin öz təsirlərini məhdudlaşdırmaq üçün koordinasiyalı səylərə ehtiyacı bir daha hiss etdilr.  Çinin “güc nümayişi”nə Cənubi Çin dənizində hərbi təlimlərin artırılması, Rusiya ilə birgə təlimlər və enerji alışı məhdudiyytəsiz ticarət vasitəsilə Moskvaya iqtisadi dəstəyin artırılması daxildir. Pekin Ukrayna münaqişəsini Qərb hegemonluğunun ifadəsi kimi qələmə verməklə Qlobal Cənub ölkələrinin dəstəyini cəlb etmək üçün diplomatik nüfuzundan da istifadə edə bilər. Bununla belə, Çin çətin ki, Rusiyaya birbaşa hərbi yardım göstərsin, çünki bu, Qərbin ciddi sanksiyalarını riskə atacaq və onun Avropa və ABŞ ilə iqtisadi əlaqələrinə xələl gətirəcək.Çin Şimali Koreyanı bu missiya ilə qabağa çıxarıb.

Türkiyənin geosiyasi şahmat taxtasındakı rolu getdikcə mürəkkəbləşir

NATO üzvü kimi Ankara alyans üçün, xüsusən də Yaxın Şərq və Cənubi Qafqazda Rusiya və İranın təsirinə qarşı durduğu cənub cinahında mühüm rol oynayır. ABŞ Türkiyəyə Rusiya və Çini cilovlamaq strategiyasında mühüm tərəfdaş kimi baxır, onun hərbi potensialını və strateji mövqeyini dəyərləndirir. ABŞ və Türkiyə arasında son yaxınlaşma, o cümlədən Türkiyənin NATO-nun güzclənməsinə töhfəsi artır , Vaşinqtonun isə uzun illər gərginliyindən sonra Ankaranı Qərb təhlükəsizlik strategiyasının əsas aktorlarından birinə çevirmək səylərini əks etdirir.

Bununla belə, Türkiyənin xarici siyasəti praqmatik və çoxvektorlu olaraq qalır. Ankara “Türk axını” boru kəməri də daxil olmaqla Rusiya ilə iqtisadi və enerji əlaqələri saxlayır və “Bir Kəmər və Yol” təşəbbüsü ilə Çinlə əlaqə saxlayır. Türkiyənin hər iki güclə əməkdaşlıq və rəqabəti balanslaşdırmaq bacarığı ona regional vasitəçi kimi unikal rol oynamağa imkan verir. Türkiyənin II Qarabağ müharibəsində Azərbaycana dəstək verməsi onun gücünü Qərb və ya Rusiyanın maraqlarından asılı olmayaraq proyeksiya etmək qabiliyyətini nümayiş etdirdi. Eynilə, Orta Asiyada Türkiyə mədəni və iqtisadi təsirini genişləndirərək özünü həm Rusiyaya, həm də Çinə qarşı bir tarazlaşdırıcı qüvvə kimi qəbul etdirməy çalışır.

Təxmin etmək olar ki,  Türkiyə silahlı qüvvələrinin modernləşdirilməsində ABŞ-ın dəstəyi güclənəcək. Bununla belə, Ankara iqtisadi əlaqələri saxlamaq üçün Rusiyaya ilə  tamam açıq qarşıdurmadan çəkinəcək.  Türkiyə Ukrayna münaqişəsində vasitəçi kimi mövqe tutmağa davam edəcək. Bu, prezident Ərdoğanın Türkiyənin qlobal reputasiyasını artırmaq istəyi ilə uyğundur. Türkiyənin II Dünya Müharibəsində  müharibəyə qoşulmaması təcrübəsi strateji düşüncənin əsas yanaşması olaraq qalır.

Cənubi Qafqazda və Mərkəzi Asiyada Türkiyə iqtisadi sərmayə və mədəni diplomatiya vasitəsilə öz təsirini genişləndirəcək, Rusiyanın dominantlığına meydan oxumağa, eyni zamanda Çinin regional təşəbbüslərində Pekinin onunla hesablaşması üçün çalışacaq. Bu strategiyanın əsas tərəfdaşı isə Azərbaycandır. Türkiyə də öz növbəsində NATO öhdəlikləri ilə regional ambisiyaları uzalaşdırmağa çalışacaq və Bakı Alyans əməkdaşlığı güclənəcək.  Türkiyə üçün NATO ilə əlaqələri dərinləşdirməklə yanaşı strateji muxtariyyəti qoruyub saxlamaq onun bu qeyri-sabit dövrdə rolunu müəyyən edəcək. Azərbacyanla strateji müttəfiqlik Ankaraya Cənubi Qafazda və Mərkəzi Asiyada xüsusi önəm verir və gücünü proeksiya etmək imkanı genişləndirir.   Rusiyanın Azərbaycana təzyiq etmək cəhdlərinin başlıca səbəblərindən biri məhz Trükiyənin Cənubi Qafazda və Mərkəzi Asiyada təşəbbüsü əla almaq potensialının güclənməsidir.

Zaur İbrahimli

“Prioritet” Sosial İqtisadi Araşdırmalar Mərkəzi İB sədri

Siyasi elmlər üzrə magistr

AzPost.az

Paylaş