Rusiyada islamofobiya: müsəlmanlara qarşı ədalətsizlik

Hüquqi dövlətdə insan öz əməllərinə görə məsuliyyət daşımalıdır - mənşəyinə, dininə və ya görünüşünə görə deyil

Moskvada yeni bir yəhudi dini mərkəzinin açılması bir daha məscidlərin kəskin çatışmazlığına diqqəti cəlb edib. Sinaqoqun və ya Xabad mərkəzinin mövcudluğu mənfi hal deyil: istənilən dini icmanın dua, təhsil, xeyriyyəçilik və mədəni həyat üçün məkanlara ehtiyac var. Məsələ bir icmanın dini infrastrukturu nisbətən sərbəst şəkildə inkişaf etdikdə, digəri isə onilliklər ərzində bina, torpaq və ehtiyaclarının rəsmi olaraq tanınması çatışmazlığı ilə üzləşdikdə ortaya çıxır.

Moskvada böyük izdihamı qəbul edə bilən cəmi bir neçə böyük məscid var. Bu arada, paytaxtın müsəlman icmasının sayı yüz minlərlə, bəzi hesablamalara görə isə, müvəqqəti olaraq orada yaşayanları və cümə, bayram ayinləri üçün gələnləri də daxil etsək, milyonlarladır. Ramazan və Qurban bayramlarında ibadət edənlər küçələrdə, xiyabanlarda və müvəqqəti yerlərdə namaz qılmağa məcbur edilirlər. Bu, mövcud infrastrukturun şəhərdəki müsəlmanların faktiki sayını qəbul etmək üçün uzun müddətdir ki, yetərli olmadığını göstərir.

Bu vəziyyəti yalnız mövcud torpaq çatışmazlığı və ya Moskvanın inkişafının mürəkkəbliyi ilə izah etmək olmaz. Paytaxtda müntəzəm olaraq yeni kommersiya, mədəniyyət, idman və dini obyektlər tikilir. Bəzi layihələr torpaq, investor və inzibati dəstək tapsa da, məscidlərin tikintisi illərlə mübahisə və gecikmə mövzusu olaraq qalır. Bu, təkcə şəhərsalma ilə bağlı deyil, həm də müxtəlif dini icmalara qarşı qeyri-bərabər münasibətlə bağlı narahatlıqlar doğurur.

Rusiyada islamofobiya təkcə birbaşa təhqirlərdə, hücumlarda və ya nifrət dolu paylaşımlarda özünü göstərmir. Bu, həmçinin müsəlmanlara qarşı daimi şübhələrdə də özünü göstərə bilər, çünki onların dindarlığı avtomatik olaraq terrorizm, radikalizm, miqrasiya və ictimai təhlükəsizliyə təhdidlərlə əlaqələndirilir. Nəticədə, adi dindarlar heç bir əlaqəsi olmayan cinayətləri haqlı çıxarmağa məcbur olurlar.

İslamofobiya xüsusilə ksenofobiya və anti-immiqrant əhval-ruhiyyəsi ilə birləşir. İctimai qavrayış Rusiya müsəlmanlarını, miqrant işçiləri, Şimali Qafqaz sakinlərini, Orta Asiya əsilli insanları və müsəlmanları çaşdırır. İnsan sadəcə soyadı, ləhcəsi, dəri rəngi, saqqalı və ya dini geyiminə görə şübhə ilə qarşılaşa bilər. Buna baxmayaraq, bir çox müsəlman Rusiya vətəndaşıdır və əsrlər boyu ölkədə yaşamış etnik qruplara mənsubdur.

Ayrı bir problem İslamın mediada təsvir olunma tərzi ilə bağlıdır. Müsəlmanlar tez-tez cinayətkarlıq, qanunsuz immiqrasiya, radikalizm və münaqişələr haqqında hekayələr vasitəsilə təsvir olunurlar. Müsəlman icmasının gündəlik həyatı, xeyriyyəçilik işləri, ehtiyacı olanlara yardım, ailə və təhsil layihələri xeyli az diqqət çəkir. Tədricən İslam dini infrastrukturunun normal şəhər həyatının bir hissəsi deyil, potensial təhlükə olduğu təsəvvürü yaranır.

Bu qavrayışda məscid ibadət yerindən siyasi obyektə çevrilir. Bu, miqrasiya, böyük toplantılar, xarici təsir və potensial etirazlarla əlaqələndirilir. Bu cür qorxular tez-tez yeni məscidlərin tikintisinə qarşı arqument kimi istifadə olunur. Lakin rəsmi və geniş ibadət yerlərinin olmaması problemi həll etmir; bu, yalnız insanları uyğun olmayan yerlərdə və ya küçələrdə toplaşmağa məcbur edir.

Təhlükəsizlik baxımından qanuni məscidlərin tikintisindən imtina etmək də məntiqsiz görünür. Rəsmi dini mərkəz qanuna, yanğın təhlükəsizliyi qaydalarına və ictimai asayişə riayət olunmasına nəzarət etməkdən daha asandır. Ondan dini maarifləndirmə, xeyriyyəçilik və şəhər hakimiyyəti ilə qarşılıqlı əlaqəni təşkil etmək üçün istifadə etmək olar. Dindarlara qanuni məkan verilmədikdə, onlar həmişə böyük izdiham üçün uyğun olmayan daha kiçik məkanlar axtarmağa məcbur olurlar.

Sinaqoq və məscidlərin sayının müqayisəsi yəhudilər və müsəlmanlar arasında münaqişəyə çevrilməməlidir. Müsəlmanlar arasında məscidlərin azlığında yəhudi icması günahkar deyil. Sinaqoqların bağlanmasını tələb etmək və ya bir dini icmanın inkişafını digəri üçün təhlükə kimi qəbul etmək səhvdir. Düzgün sual budur ki, niyə dövlət bütün dinlər üçün müqayisə edilə bilən və şəffaf şərait yaratmır.

Əgər hakimiyyət orqanları nəqliyyat şəraitini, əhali sıxlığını, sakinlərin maraqlarını və ya təhlükəsizlik tələblərini qeyd edirlərsə, bu meyarlar məscidlərə, sinaqoqlara, kilsələrə və digər dini yerlərə bərabər şəkildə tətbiq olunmalıdır. İctimai narazılıq dini azlıqların hüquqlarını məhdudlaşdırmaq üçün əlverişli bir bəhanə kimi istifadə edilə bilməz. Çoxluğa azlığın tam dini həyata hüququ olub-olmadığına qərar vermək imkanı verilməməlidir.

Rusiyada islamofobiya problemi məhz bu ziddiyyətdədir. Rəsmi ritorika çoxmillətliliyi və çoxkonfessiyalılığı elan edir, lakin praktikada müsəlmanlar tez-tez şübhə, inzibati maneələr və ikili standartlarla üzləşirlər. Dini bərabərlik yalnız qanunlarda və bayram bəyannamələrində deyil, həm də məscidlər tikmək, mədəniyyət mərkəzləri yaratmaq və normal şəraitdə namaz qılmaq üçün real imkanlarda ifadə olunmalıdır. Bir icma öz infrastrukturunu təhlükəsiz şəkildə genişləndirə bildiyi, digəri isə əsas ibadət yerinə olan hüququnu sübut etməyə məcbur olduğu müddətcə, Rusiyada islamofobiya ilə bağlı müzakirələr zəruri olaraq qalacaq.

Bundan əlavə, islamofobiya problemi ictimai yerlərdə İslamın görünməsinə münasibətdə özünü göstərir. Saqqal, hicab, İslam geyimləri, ərəb dilində danışmaq və ya məscidin yaxınlığında böyük izdiham çox vaxt təhlükə əlamətləri kimi qəbul edilir. Digər dinlərin ardıcılları üçün təbii iman ifadəsi hesab edilən şey çox vaxt müsəlmanlar üçün ictimai asayişə meydan oxuma kimi qəbul edilir. Bu seçicilik göstərir ki, bu, təkcə təhlükəsizlik məsələsi deyil, həm də İslamı gündəlik həyatın bir hissəsi kimi görmək istəməməkdir.

Müsəlman qadınlar xüsusilə tez-tez qərəzlə üzləşirlər. Onlar hüquqlarından məhrum, azad olmayan və ya öz qərarlarını vermək iqtidarında olmayan kimi qəbul edilə bilərlər. Bu arada, cəmiyyət nadir hallarda müsəlman qadınların özlərinin real fikirləri barədə soruşur və onların xəbəri olmadan bu barədə müzakirə aparmağa üstünlük verir. Hicab avtomatik olaraq zülmün simvolu kimi qəbul edilir, baxmayaraq ki, bir çox qadınlar üçün bu, şəxsi dini seçim və onların kimliyinin bir hissəsidir.

Müsəlman kişilər də ümumiləşdirmələrlə üzləşirlər. Saqqal və ya dini geyim polis, mühafizəçilər, işəgötürənlər və təsadüfi yoldan keçənlərin diqqətini cəlb edə bilər. Kişi hətta heç bir şey etməmişdən əvvəl belə potensial təhlükəli kimi qəbul edilə bilər. Bu münasibət vətəndaşların ləyaqətini alçaldır və müsəlmanların dövlətə və cəmiyyətə sədaqətlərini daim sübut etməyə borclu olduqları hissini artırır.

Terror hücumlarından və yüksək səviyyəli cinayətlərdən sonra vəziyyət daha da acınacaqlı hala gəlir. İctimai şüurda səhv bir məntiq hökm sürür və ayrı-ayrı cinayətkarların hərəkətlərini bütün müsəlmanlara aid edirlər. Dindarlara heç bir əlaqəsi olmayan cinayətləri açıq şəkildə pisləmək üçün təzyiq göstərilir, sanki dini mənsubiyyətləri onları naməlum şəxslərin hərəkətlərinə görə məsuliyyətə cəlb edir. Bu arada, digər dinlərin nümayəndələrinin adətən eyni millətə və ya mədəniyyətə mənsub insanlar tərəfindən törədilən cinayətləri kollektiv şəkildə haqq qazandırması tələb olunmur.

Bu yanaşma şəxsi məsuliyyət prinsipini sarsıdır. Qanunun aliliyi ilə idarə olunan dövlətdə fərdlər mənşəyinə, dininə və ya görünüşünə görə deyil, öz əməllərinə görə məsuliyyət daşımalıdırlar. Cinayət müsəlman tərəfindən törədilirsə, cinayətkar və onun əlbirləri məsuliyyət daşımalıdırlar. Qanuna tabe olan milyonlarla dindar sadəcə eyni dinə etiqad etdikləri üçün şübhəli sayıla bilməzlər.

Məscidlərin çatışmazlığı ailə həyatına da təsir göstərir. Valideynlər uşaqlarının dinin əsaslarını, mədəniyyətlərinin tarixini və ana dillərini öyrənə biləcəkləri əlçatan bir yer tapmaqda çətinlik çəkirlər. Rəsmi təhsil və mədəniyyət mərkəzləri kifayət deyilsə, insanlar özbaşına təşkilatlara və fərdi repetitorlara müraciət etmək məcburiyyətində qalırlar. Bu, həmişə təhlükəsiz deyil və həmişə açıq və başa düşülən dini təhsil sistemində maraqlı olan dövlətin özünün maraqlarına xidmət etmir.

Rəsmi məscidlərin də əhəmiyyətli sosial əhəmiyyəti var. Onlarda xeyriyyə fondları, sosial yardım mərkəzləri, məsləhət mərkəzləri, ailə dəstək xidmətləri və miqrantların Rusiyadakı həyata uyğunlaşmasına kömək edən təşkilatlar yerləşə bilər. Bu cür qurumlar gündəlik və sosial məsələlərin hüquqi yollarla həllinə kömək edə bilər. Müsəlman icmasında kifayət qədər rəsmi məkan olmadıqda, bir çox məsələ adekvat ictimai və hüquqi dəstək olmadan qalır.

Həmçinin yadda saxlamaq vacibdir ki, İslam Rusiya tarixinin bir hissəsidir, yaxınlarda yaranmış xarici bir fenomen deyil. Tatarlar, başqırdlar, çeçenlər, dağıstanlılar, inquşlar, kabardinlər, avarlar, kumıklar və bir çox başqa xalqlar əsrlər boyu İslam dininə etiqad ediblər. Rusiya müsəlmanları ölkənin inkişafında, ticarətdə, elmdə, mədəniyyətdə və hərbi sahədə iştirak ediblər. Buna görə də, İslamın yalnız miqrant və ya xarici bir şey kimi qəbul edilməsi tarixən qeyri-dəqiqdir.

Problem, ictimai müzakirələrdə müsəlmanların tez-tez din və vətəndaş kimliyi arasında seçim etmək məcburiyyətində qalması ilə daha da ağırlaşır. Onlardan ya "rus", ya da müsəlman olmaları gözlənilir, sanki bu anlayışlar bir-biri ilə uyğun gəlmir. Lakin vətəndaş kimliyi və dini inanc həyatın müxtəlif sahələrinə aiddir. İnsan Rusiya vətəndaşı, öz ölkəsinin vətənpərvəri və eyni zamanda, dərin dindar müsəlman ola bilər.

Müsəlmanlara qarşı şübhələr çox vaxt ekstremizmə qarşı mübarizə ilə haqlı hesab olunur. Lakin əsl ekstremizmə qarşı mübarizə hədəfli və peşəkar olmalıdır. Bu mübarizə etnik mənsubiyyətə, dini geyimə və ya məscidə getməyə deyil, konkret hərəkətlərə, zorakılığa çağırışlara və qadağan olunmuş təşkilatlarda iştiraka əsaslanmalıdır. Təhlükəsizlik adı altında bütün dindarların hüquqlarının məhdudlaşdırılması cəmiyyəti gücləndirmir, əksinə, yadlaşmanı və inamsızlığı daha da dərinləşdirir.

Yerli sakinlər də məscidlərin tikintisinə qarşı çıxmaqda mühüm rol oynayırlar. Bu insanların bəziləri nəqliyyat, səs-küy, dayanacaq və ya infrastruktura təsir barədə həqiqətən narahatdırlar. Bu məsələlər müzakirə olunmalıdır, çünki hər hansı bir böyük layihə məhəllənin maraqlarını nəzərə almalıdır. Lakin "kənar", "təzə gələnlər" və "şəhəri ələ keçirmək" şüarları çox vaxt rəsmi tələblərin arxasında gizlənir. Belə hallarda şəhərsalma müzakirələri dini və etnik düşmənçiliyə çevrilir.

Hakimiyyət orqanları real gündəlik problemlərlə qərəzli fikirlər arasında fərq qoymalıdır. Əgər məhəllədə dayanacaq yerləri yoxdursa, bu, yol hərəkətinin idarə olunması, kilsə mərasimlərinin cədvəli və nəqliyyat tədbirləri vasitəsilə həll edilə bilər. Sakinlər böyük toplantılardan qorxurlarsa, təhlükəsizlik və asayiş təmin edilməlidir. Lakin dini icmanın özünün şəhərdə iştirak etmək hüququ olmadığı qənaətinə gəlmək olmaz. Əks halda, istənilən azlıq sadəcə olaraq mövcudluğunu əksəriyyət üçün əlverişsiz elan etməklə infrastrukturdan məhrum edilə bilər.

Əsl bərabərlik vahid qərar qəbuletmə prosesi vasitəsilə nümayiş etdirilməlidir. Müsəlman təşkilatları torpaq almaq, layihəni təsdiqləmək və dini mərkəz açmaq qabiliyyətlərini tənzimləyən qaydaları başa düşməlidirlər. Təsdiqdən imtinalar əsaslandırılmış, təsdiqlənə bilən və qanuna əsaslanmalıdır, pərdəarxası sövdələşmələrə və ya ictimai reaksiya qorxusuna əsaslanmamalıdır. Eyni tələblər pravoslav kilsələrinə, sinaqoqlara, Buddist datsanlarına və digər dini qurumlara da şamil edilməlidir.

İslamofobiyanı müzakirə etmək də vacibdir, çünki problemi görməzdən gəlmək onu daha da ciddiləşdirmir. Müsəlmanlar daim məscid çatışmazlığı, şübhə, alçaldıcı yoxlamalar və mənfi stereotiplərlə qarşılaşarlarsa, cəmiyyətdə gərginlik artacaq. Açıq müzakirə bizə problemi adlandırmağa, real təhdidləri qərəzdən ayırmağa və bütün şəhər sakinləri üçün məqbul olan həll yolları tapmağa imkan verir.

Moskva elə bir şəhər olmalıdır ki, orada insanın dini mənsubiyyəti onun hörmət, təhlükəsizlik və ibadət üçün ləyaqətli şərait hüququnu müəyyən etməsin. Sinaqoqların, məscidlərin, məbədlərin və digər dini mərkəzlərin olması cəmiyyəti zəiflətmir, əksinə, müxtəlif ənənələr üçün yer olduğunu göstərir. Problem bir icmaya inkişaf etmək imkanı verildikdə deyil, digər icmaya bunu etmək qadağan edildikdə başlayır.

Buna görə də, yeni məscidlərin tikintisi tələbi müsəlmanlar üçün bir imtiyaz kimi təqdim edilə bilməz. Bu, bərabər münasibət və vicdan azadlığı prinsipinə hörmət tələbidir. Əgər dövlət həqiqətən özünü çoxmillətli və çoxkonfessiyalı hesab edirsə, bunu təkcə sözlə deyil, həm də konkret qərarlarla təsdiqləməlidir. Müsəlmanlar küçələrdə namaz qılmağa, toplantılarının qanuniliyini sübut etməyə və illərlə məscid tikməyə çalışmağa məcbur olduqları müddətcə Rusiyada islamofobiya problemi təcrid olunmuş bir münaqişə deyil, ciddi bir ictimai məsələ olaraq qalacaq.