Sanksiyalar və etirazlar BAXIŞ BUCAĞI

Yaxud, davamlı olan iqtisadi böhran İranda niyə indi etirazlara yol açdı?

İran vətəndaşlarının hökumətin iqtisadi siyasətindən narazılığı etirazlara səbəb olub. Bu etirazlar ölkədə ötən ilin sonundan bəri davam edir. Bir sıra amillər vətəndaşları küçələrə çıxmağa vadar edib: BMT sanksiyalarının yenidən tətbiqi də daxil olmaqla yeni şoklar və İranın qlobal iqtisadi sistemdən təcrid olunmasının yaratdığı xroniki problemlər, eləcə də korrupsiya. Bu yığılmış problemlərin miqyası onların tez bir zamanda həllini faktiki olaraq qeyri-mümkün edir. Struktur islahatların olmaması səbəbindən iqtisadçılar İran hakimiyyəti tərəfindən təklif olunan dəstək tədbirlərini təcrid olunmuş və qeyri-kafi hesab edirlər.

İranda ötən ilin sonundan bəri davam edən etirazlar rialın məzənnəsinin əhəmiyyətli dərəcədə aşağı düşməsi fonunda başlayıb: dekabrın sonunda ilk dəfə olaraq dollar başına 1,4 milyon riala düşdü (ayın əvvəlində dollar başına 1,2 milyon rialdan ayın ortasına qədər dollar başına 1,3 milyon riala). Son tarixi minimum vətəndaşları küçələrə çıxmağa sövq etdi, lakin bu, gözlənilməz deyildi. On illik fasilədən sonra BMT sanksiyalarının bərpası və neft qiymətlərinin davamlı olaraq aşağı düşməsi (Brent markalı xam neftin qiyməti illik müqayisədə 18% düşərək barel üçün 60 dollara düşüb) nəzərə alınmaqla, milli valyutanın davamlı olaraq zəifləməsi ilin ikinci yarısında davam etdi. Nəticədə, idxal qiymətləri əhəmiyyətli dərəcədə artdı və tədricən hətta əsas malları da əksər ev təsərrüfatları üçün əlçatmaz hala gətirdi. Bu arada, xarici təchizatdan asılılıq artdı: 60 ilin ən pis quraqlığı məhsula və nəticədə qida istehsalına ciddi ziyan vurdu. İran Mərkəzi Bankının asılılığı ilə birlikdə idxal mallarının qiymətinin artması inflyasiyanın 42,2%-ə qədər sürətlənməsinə səbəb oldu. 2025-ci ilin əvvəlində bu rəqəm 31,8% olaraq qiymətləndirilirdi. Son aylarda ekspertlər istehlakçıların əhval-ruhiyyəsini nəzərə alsaq (hətta rəsmi məlumatlarda da azalma qeydə alınıb), etirazların yalnız an məsələsi olduğunu qeyd etdilər.

ABŞ Prezidenti Donald Trampla uğursuz nüvə danışıqları, İsraillə müharibə və İran rəhbərliyinin ölkəyə qarşı onsuz da sərt sanksiyaları daha da sərtləşdirən digər siyasi qərarları 2025-ci ildə İran hökumətinə yalnız xarici deyil, daxili təzyiqin artmasına səbəb oldu. Bu, İranın ÜDM artımının 2024-cü ildə 3,7% və 2023-cü ildə 5,3%-dən sonra 2025-ci ildə ilkin olaraq 0,6%-ə düşməsini izah edir.

Lakin etirazları və daha geniş şəkildə İrandakı mövcud iqtisadi vəziyyəti yalnız bu "yeni" şoklara aid etmək tamamilə doğru deyil: mövcud iqtisadi problemlər xroniki şoklar fonunda xüsusilə kəskin şəkildə özünü göstərib. Bunlara, ilk növbədə, ölkənin uzun müddətdir qlobal iqtisadiyyatdan təcrid olunmasının nəticələri daxildir. 1979-cu il İslam İnqilabından bəri dövlətin və onun filiallarının İran iqtisadiyyatındakı rolu durmadan artıb: dövlət sektoru neft hasilatı və xarici ticarət də daxil olmaqla əsas sektorlara hakim olub. Dövlət tərəfindən sərt tənzimləmə və dövlətə bağlı qurumlar üçün resurslara imtiyazlı çıxış özəl biznesin inkişafı və rəqabət üçün məkanı əhəmiyyətli dərəcədə daraltdı. Yüksək səviyyəli korrupsiya mövcud müəssisələrin səmərəliliyinə təsir göstərdi.

Xarici məhdudiyyətlərin nəticəsi xarici investisiyaların, beynəlxalq ödənişlərə çıxışın, inkişaf etmiş ölkələrlə sənaye əməkdaşlığının və ticarətin, eləcə də daxili bazarda yerli və xarici istehsalçılar arasında rəqabətin olmaması idi. Ümumilikdə, bu, yalnız tam hüquqlu xarici ticarəti və qlobal iqtisadiyyata inteqrasiyanı effektiv şəkildə maneə törətmədi, həm də İranın bir sıra sənaye sahələrində texnoloji geriliyinə səbəb oldu. Qeyd etmək lazımdır ki, bu, sanksiyaların sözdə kümülatif təsirinin təzahürüdür və Rusiyanın Ukraynadakı hərbi əməliyyatı kontekstində dünya iqtisadçıları üçün getdikcə daha çox maraq mövzusuna çevrilir. Sanksiyalar nəticəsində İran iqtisadiyyatı onilliklər ərzində zəif və qeyri-sabit artım nümayiş etdirib və bazar təzyiqləri bu artımı daha da yavaşlatıb. Donald Tramp İrandakı vəziyyəti həll etmək üçün güc tətbiq etmək variantlarını nəzərdən keçirib.

ING və Trading Economics iqtisadçılarının fikrincə, struktur islahatlar olmadan xroniki problemlər həll edilə bilməz. Lakin sistemli dəyişikliklər hələlik gündəmdə deyil: ictimaiyyət qarşısında hakimiyyət orqanları yalnız əhaliyə zəruri mallar üçün ayda 7 dollarlıq kuponların verilməsi kimi məqsədyönlü tədbirləri müzakirə edirlər. Əhalinin ən yoxsul təbəqələrini dəstəkləmək cəhdi yaxşı siyasi addım ola bilsə də, analitiklər bunun ümumilikdə ev təsərrüfatlarının əhval-ruhiyyəsinə heç bir təsir göstərməyəcəyini gözləyirlər.

Xarici mətbuat nə yazır?

İrandakı etirazlar qlobal mediada əsas müzakirə mövzusu olaraq qalır. Ekspertlər ən çox ABŞ-ın İrandakı hadisələrə mümkün reaksiyasından narahatdırlar.

TV5Monde (Paris, Fransa)

Donald Trampın təhdidlərinə baxmayaraq, Vaşinqton niyə hələ də Tehrana zərbə endirməkdə tərəddüd edir?
ABŞ-ın hazırda Yaxın Şərqdə belə genişmiqyaslı əməliyyat üçün əsas vasitə olacaq dəniz hava qrupu yoxdur. Ən yaxın olanı Cənubi Çin dənizindədir. Onun bölgəyə yerləşdirilməsi ən azı bir neçə gün çəkəcək... Nəhayət, Vaşinqtona görə, belə bir hücum əks nəticə verə bilər. Bu, iranlıları "vətəni müdafiə etmək" üçün toplaşmağa məcbur edə bilər və İran rejiminə etirazları xarici sui-qəsd kimi qələmə verməklə daha da qəddar repressiyaları haqlı çıxarmağa imkan verə bilər.

The Hill (Vaşinqton, ABŞ)
Tramp İranın teokratik rejimini çöküş həddinə çatdırmağa kömək edir.

Qondarma İslam Respublikasının - daha doğrusu, İslam xilafət sisteminin - yaranmasından bu günə qədər, rejimin süqut ərəfəsində olduğu vaxta qədər İran dini diktaturaya qarşı 18 böyük üsyan baş verib. Hamısı vəhşicəsinə yatırılıb və minlərlə iranlı öldürülüb. Lakin 28 dekabrda başlayan 19-cu üsyan bir dönüş nöqtəsi olmalıdır... İran cəmiyyəti tədricən belə bir nəticəyə gəlib ki, dünya artıq İslam terrorizminin və onun əlaltılarının əsl mahiyyətini başa düşür. İranda rejim dəyişikliyi dövrü başlayıb. Qorxunc mollaların hakimiyyəti sona çatır. Etiraz şüarlarına görə, Tehranın diktatoru Əli Xamenei İran cəmiyyətində ən çox xor görülən şəxsdir.

The Guardian (London, Böyük Britaniya)
Köhnə repressiya taktikaları yeni təzyiqlərlə üzləşir

Venesuelada Nikolas Maduronun ehtiyatsız və qanunsuz şəkildə ələ keçirilməsindən sonra cənab Trampın təhdidləri ölkə rəhbərliyinə fasilə verə bilər. Lakin eyni zamanda, onlar İran rəhbərliyinə rejimə qarşı dərin kök salmış narazılıqları olan İran vətəndaşlarını legitimləşdirməyə və onları xarici təcavüzkarların piyadaları kimi göstərməyə kömək edirlər. Venesueladakı uğur, cənab Trampı hər hansı bir xarici müdaxilənin asan bir qələbə gətirəcəyinə inandırıb... İrandakı və regiondakı digər ölkələrdəki mülki şəxslər bunun üçün ağır bədəl ödəyəcəklər.

The Hindu (Çennai, Hindistan)
Yol ayrıcında: İranın iğtişaşları və dünya ilə yenidən əlaqəsi haqqında

Əgər ABŞ İran problemini həll etməkdə səmimidirsə, cənab Pezeshkianla əlaqə saxlamalı və onun qüvvələrini gücləndirməlidir, Tehranı İsrail adından təhdid etməməlidir. İran hökmdarları da islahatlara açıq olmalıdırlar. Adətən, rejimin hər hansı bir böhrana cavabı əsas reallığı görməzdən gələrək xarici qüvvələri günahlandırmaqdır. İllərdir azalan iqtisadi imkanlar və siyasi və şəxsi azadlıqların aşınması ictimai qəzəbin artmasına səbəb olub ki, bu da yayıla bilər. Din və millətçilik iqtisadi böhran qarşısında kifayət etməyə bilər. İran rəhbərliyi islahatlara başlamalı, korrupsiyaya qarşı mübarizə aparmalı və dünya ilə yenidən əlaqə qurmalıdır.

V.VƏLİLİ