Səmərqənd zirvəsi və Türk dövlətləri: KKTC ni kim, niyə və necə satmadı? Kipr nazirindən dərslik kimi açıqlama

Xəbər verdiyimiz kimi, aprelin 4-də Özbəkistanda keçirilən Orta Asiya və Avropa İttifaqı sammitində Özbəkistan, Türkmənistan və Qazaxıstan BMT TŞ-nin Şimali Kipr Türk Respublikasının qurulmasını qınayan və onu tanımamağa çağıran 541 və 550 saylı qətnaməni qəbul edib, sadiq olduqlarını bəyan etdilər.

Üstəlik, artıq yanvardan etibarən Orta Asiya respublikaları Yunan Kiprinə səfir təyin etməyə başlayıb. İctimai və media səviyyəsində Orta Asiya respublikalarına qarşı sərt bir qınaq, tənqid mövcuddur.

Şimali Kiprin ictimai işlər və nəqliyyat naziri Erhan Arıklı açıqlama verərək bildirib ki, türk dövlətlərinin belə bir addım atması hiddətə səbəb olub:

“Avropa İttifaqı (Aİ) və Mərkəzi Asiya ölkələri arasında 4 aprel 2025-ci ildə Səmərqənddə keçirilmiş zirvə görüşündə dost və qardaş ölkələrin BMT-nin 541 və 550 saylı qətnamələrinə sadiq olduqlarını bəyan etmələri Türkiyə və Şimali Kipr Türk Cumhuriyyətində haqlı hiddətə səbəb olub. Türk Dövlətləri Təşkilatının üzvü olan bu ölkələrin KKTC-ni 12 milyard avroya satdıqları və Türkiyəni kürəyindən bıçaqladığı bildirildi.

Həm Türkiyə, həm də KKTC müxalifəti Türkiyənin xarici siyasətinin və “İki dövlətli həll formulu”nun iflasa uğradığını söyləyərək, zəfər hayqırtıları səsləndirirlər.

Mənim Mərkəzi Asiya ilə, xüsusilə Qırğızıstanla çox yaxın əlaqələrim var. biriyəm. Sammitin ertəsi günü Bişkekdə Qırğızıstan Prezidenti cənab Sadır Japarovla uzunmüddətli görüşüm oldu. O, mənə sammit və Ursula fon Der Leyenlə görüşü barədə danışdı. Mövzunu ətraflı öyrəndim. Məlum oldu ki, məsələ Türkiyə və KKTC müxalifətinin dediyi kimi deyil. Əvvəla onu qeyd edim ki, Səmərqənd Bəyannaməsini hazırlayanlar xüsusilə Kipr məsələsi ilə bağlı bəzi bəyanatları gizlətmiş, qeyri-müəyyən ifadələr işlətməklə həm müvafiq dövlət başçılarının diqqətindən, həm də ictimaiyyətin reaksiyasından yayınmağa çalışmışlar.

Məsələn, Kiprlə bağlı bütün beynəlxalq mətnlərdə və bəyannamələrdə “Kiprlə bağlı BMT-nin qəbul etdiyi qərarlara bağlıyıq” ifadələri işlədildiyi halda, Səmərqənd Bəyannaməsində belə bir ifadə işlədilməmiş, əvəzində ümumiyyətlə, Kipr sözü işlədilmədən “Biz BMT-nin 541 və 550 saylı qətnamələrinə bağlıyıq” ifadələri işlədilmişdir. Danışdığım heç bir adam bu qərarların nə demək olduğunu bildiyini demədi. Türkiyədə bir araşdırma aparılsa belə, 1000 nəfərdən 5-i belə bu qərarların nə olduğunu bilməyəcək. Lakin bu nəticəni dəyişmir”.

Nazirin sözlərinə görə, Orta Asiya dövlətlərinin yunan Kiprini tanıması qədimlərə gedib çıxır:

“Azərbaycan; 2 aprel 1992-ci il
Qırğızıstan; 20 fevral 1992-ci il
Qazaxıstan; 2 aprel 1992-ci il
Özbəkistan; 30 may 1997-ci il
Türkmənistan; 13 noyabr 2007-ci il

Cənubi Kipr də türk dövlətlərini tanıyan ilk ölkələrdən biridir. Cənubi Kipr Azərbaycanı ilk dəfə 24 dekabr 1991-ci ildə, Qırğızıstan və Qazaxıstanı 1992-ci ildə, 1997-ci ildə Özbəkistanı, 2007-ci ildə isə Türkmənistanı eyni vaxtda tanıyıb.

Türk Dövlətləri Cənubi Kipri rəsmən tanısalar da, uzun müddət bu ölkə ilə diplomatik əlaqələr qurmayıb, səfirlik açmayıblar. Hətta 11 noyabr 2022-ci ildə ŞKTC-ni TDT-yə Müşahidəçi Üzv kimi qəbul etdilər.

Bəs, Səmərqənd Sammitində hansı qərar qəbul edilib? Həmişə dediyimiz kimi, Aİ yunanların və Yunanıstanın əlində oyuncağa çevrilib. Bu ölkənin Aİ-nin bütün beynəlxalq əlaqələri üzrə ipotekası var.

Aİ uzun müddətdir ki, Mərkəzi Asiya ölkələri ilə yaxından maraqlanır. Xüsusilə Ukrayna müharibəsindən sonra Rusiyanın enerji resurslarından silah kimi istifadə etməsi Aİ-ni ciddi çətin vəziyyətə salıb. Aİ yeni enerji mənbələri tapmaqla yanaşı, ən böyük qaz və neft hasilatçıları olan Mərkəzi Asiya respublikaları ilə birbaşa əlaqəni nəzərdə tuturdu.

Aİ Mərkəzi Asiya ölkələrinə: “Biz sizinlə birbaşa əlaqə yaratmaq, iqtisadiyyatınızı inkişaf etdirməyə kömək etmək, dünya ilə əlaqələr qurmaq, hətta sizinlə strateji tərəfdaşlıq qurmaq istəyirik. Bununla belə, Kipr Respublikası və Yunanıstan bu əlaqələri əngəlləyə bilər. Buna görə də siz BMT-nin qərarlarına əməl etməli və Kipr Respublikasının ərazi bütövlüyünə hörmət etməlisiniz. Bu səbəbdən “ŞKTC-dən uzaq durun”, - deyə təzyiq edirdi.

Rusiya ilə Çin arasında ilişib qalan və Trampdan sonra ABŞ-ın siyasətinə və dəstəyinə inamını itirən Orta Asiya Türk Cümhuriyyətlərinin Aİ-nin siyasi və iqtisadi gücünə sığınmağa ehtiyacı var idi. “Strateji tərəfdaşlıq” təklifi onlar üçün həyati əhəmiyyət kəsb edirdi.

Digər tərəfdən, əsrin layihəsi olan tarixi İpək Yolu layihəsi Orta Asiya ölkələri üçün son dərəcə əhəmiyyətli və strateji bir gediş idi. Çin bu layihəyə təxminən 27 milyard dollar ayırıb. Əgər bu yol tamamilə Çin tərəfindən çəkilsəydi, Mərkəzi Asiya ölkələrində ciddi problemlər yaradar və Çinin Mərkəzi Asiyada genişlənmə siyasətini gücləndirərdi.

Bu Respublikalar uzun müddət resurs axtarışında idilər. Aİ bu fürsəti əldən vermədi. 12 milyard dollarla bu Respublikaların qapısını döydü. Strateji Tərəfdaşlıq təklif etdi. Onlar Səmərqənddə görüşdülər, Çin və Rusiyanın hegemonluğuna qarşı öz gələcəkləri üçün bu bəyannaməni imzaladılar.

Bəs Orta Asiya respublikalarının Cənubi Kipri dövlət olaraq tanıması və orada səfirliklər açması gələcəkdə onların ŞKTC-ni tanımasına mane olurmu? Qırğızıstan Xarici İşlər Nazirliyinin rəsmisi mənə gülərək dedi: “Ərhan bəy, xahiş edirəm, bu barədə narahat olmayın. Siz iki dövlətli həll deyirsiniz. Türk dövlətlərinin bəzilərinin bu iki dövlətdən birini tanıması digərini tanımasına əngəl deyil. Yetər ki, şərtlər uyğun gəlsin”.

Türkiyə dövləti və Türkiyə Xarici İşlər Nazirliyi də bu faktları çox gözəl bilir. Buna görə də reaksiya vermədi. Çünki Türkiyənin təkbaşına Rusiya və Çinin hegemon siyasətlərinə qarşı Orta Asiya ölkələrini müdafiə etməsi mümkün deyil. Aİ-nin regiona strateji tərəfdaş kimi daxil olması çox yaxşı haldır. Aİ Təhlükəsizliyi baxımından, tezliklə Türkiyənin qapısını döyəcək. Zaman bizim xeyrimizədir”, - nazir bildirib.

Qeyd edək ki, Erhan Arıklı 2005-ci ildə Şimali Kipr Türk Cümhuriyyəti Xarici İşlər Nazirliyinin xüsusi nümayəndəsi vəzifəsinə təyin edilib və bu vəzifə çərçivəsində Azərbaycana birbaşa uçuşların qurulmasına nail olub.

Daha sonra ŞKTC-nin Orta Asiya üzrə nümayəndəsi kimi fəaliyyət göstərib. Qırğızıstanda rəsmi vəzifəsini başa vurduqdan sonra Qırğızıstan Dövlət Arabayev Universitetində professor vəzifəsində çalışmış, burada Türkologiya kafedrasını təsis edib və İlahiyyat fakültəsində dərs deyib.

2016-cı ildə Yeni Doğuş Partiyasını yaradıb və partiyanın lideri seçilib. 2020-ci ildə keçirilən prezident seçkilərində iştirak edib. 2020-ci ilin əvvəlində qurulan koalisiya hökumətində Baş nazirin köməkçisi, İqtisadiyyat və Enerji naziri kimi çalışıb. 2022-ci ilin əvvəlindən isə ictimai işlər və nəqliyyat naziri vəzifəsindədir./Musavat.com