Seyid Əzim Şirvanini məğlub edən, Nərimanovun müəllimi olmuş ŞEYXÜLİSLAM

Lent.az “Qafqaz Şeyxülislamları” rubrikasında Qafqaz müsəlmanlarının beşinci şeyxülislamı olan Əbdüssəlam Axundzadə haqqında bioqrafiyanı təqdim edir.

- Şeyxülislam Əbdüssəlam Axundzadə kimdir?

Şeyxülislam Əbdüssəlam Axundzadə Qafqaz müsəlmanlarının V Şeyxülislamı, tanınmış İslam alimi və pedaqoqdur. Eyni zamanda Azərbaycanın bir çox görkəmli şəxsiyyətlərinin, o cümlədən Rəşid bəy Axundzadənin atası və memar Elbay Qasımzadənin qohumudur.

- Şeyxülislam Əbdüssəlam Axundzadə nə zaman və harada anadan olub?

Şeyxülislam Əbdüssəlam Axundzadə 1843-cü ilin 13 yanvarında Salyan şəhərində ruhani ailəsində doğulub.

- Şeyxülislam Əbdüssəlam Axundzadə ilk təhsilini harada alıb?

 Şeyxülislam Əbdüssəlam Axundzadə ilk təhsilini atası Axund Vəliməmməddən alıb, daha sonra Salyan və Şamaxı mədrəsələrində oxuyub. Qısa müddətdə ərəb və fars dillərini mükəmməl öyrənib.

- Şeyxülislam Əbdüssəlam Axundzadə pedaqoji fəaliyyətinə necə başlayıb?

 1879-cu ildə Qori Müəllimlər Seminariyasının müsəlman şöbəsinə müəllim seçilmək üçün keçirilən müsabiqədə Seyid Əzim Şirvaniyə qalib gələrək orada çalışmağa başlayıb. 1883-cü ilə qədər burada Azərbaycan türkcəsi və şəriət dərsləri deyib.

- Şeyxülislam Əbdüssəlam Axundzadənin ən tanınmış tələbəsi kim olub?

Görkəmli dövlət xadimi və yazıçı Nəriman Nərimanov onun Qori Seminariyasındakı tələbələrindən biri olub. Nərimanov öz xatirələrində müəlliminin zəhmətkeşliyini və uşaqların dünyagörüşünün artırılmasındakı rolunu yüksək qiymətləndirib.

- Əbdüssəlam Axundzadənin şeyxülislamlıq fəaliyyəti nə vaxta təsadüf edir?

Şeyxülislam Əbdüssəlam Axundzadə 1893-cü ildə bu vəzifəyə təyin edilib və ömrünün sonuna (1907-ci il) qədər Qafqaz müsəlmanlarının dini rəhbəri olub.

- Şeyxülislam Əbdüssəlam Axundzadə erməni-müsəlman qırğınları zamanı hansı addımları atıb?

1905-ci il hadisələri zamanı sülhün tərəfdarı kimi çıxış edib. Erməni katalikosu Mkrtiç Xrimian ilə birlikdə qırğınları pisləyən bəyanat yayıb və münaqişə bölgələrini (Naxçıvan, İrəvan və s.) şəxsən ziyarət edərək tərəfləri barışdırıb.

- Şeyxülislam Əbdüssəlam Axundzadə hansı dillərdə əsərlər yazıb?

Şeyxülislam Əbdüssəlam Axundzadə Azərbaycan türkcəsi ilə yanaşı, fars və rus dillərində də kitablar qələmə alıb. "Ümdətül-əhkam", "Tarixi Müqəddəs Ənbiya", "Sərfi müxtəsər" (Azərbaycan dilində), "Miftahil Lisani Farsi" (fars dilində) və "İslam dərsliyi" (rus dilində) onun mühüm əsərlərindəndir.

- Şeyxülislam Əbdüssəlam Axundzadə nə vaxt vəfat edib?

Qızı Zabitənin Gəncədəki qırğınlar zamanı yaşadığı sarsıntıdan vəfat etməsi xəbərini aldıqdan sonra ağır kədər keçirib və 18 noyabr 1907-ci ildə Tiflisdə vəfat edib.

- Şeyxülislam Əbdüssəlam Axundzadənin məzarı haradadır?

 Tiflisdəki görkəmli azərbaycanlıların dəfn edildiyi panteonda (Botanika bağının ərazisi) dəfn olunub.

- Onun yazdığı kitabların əsas mövzusu nə idi?

Axundzadənin əsərləri əsasən dini maarifçilik, İslam tarixi, şəriət qaydaları və dilçilik mövzularını əhatə edir. O, həmçinin xəttatlıq sənətinə dair "Xətti Təliq və Nəstəliq" adlı vəsait hazırlayıb. Onun kitabları o dövrün məktəb və mədrəsələrində dərslik kimi böyük ehtiyac duyulan materiallar olub.

- Şeyxülislam Əbdüssəlam Axundzadənin Hacı Zeynalabdin Tağıyevlə əməkdaşlığı olubmu?

Bəli, xeyriyyəçi Hacı Zeynalabdin Tağıyev onun maarifçilik fəaliyyətinə dəstək verib. Məsələn, Axundzadənin "Tarixi-müqəddəs" kitabı məhz Tağıyevin maddi vəsaiti hesabına çap olunub.

- Şeyxülislam Əbdüssəlam Axundzadə hansı dövlət təltiflərinə layiq görülüb?

Çar hökuməti tərəfindən ona mülki müşavir rütbəsi verilib. Fəaliyyəti boyunca bir neçə dəfə çar ordenləri ilə təltif edilib.

- Övladlarından kimlər tanınmış şəxsiyyətlərdir?

 Şeyxülislam Əbdüssəlam Axundzadənin bir neçə övladı olub. Onlardan ən məşhuru Əbdürəşid bəy Axundzadədir. Əbdürəşid bəy hüquqşünas olub və Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə Bakının qubernatoru vəzifəsində çalışıb. Digər oğlu Əbdüllətif bəy də tanınmış simalardan sayılır.

- Məşhur sənətçilər Fidan və Xuraman Qasımovalarla qohumluğu nədən ibarətdir?

 Əbdüssəlam Axundzadə memar Ənvər Qasımzadənin böyük dayısıdır. Ənvər Qasımzadənin atası Əli müəllim Əbdüssəlamın bacısı oğludur. Bu xəttlə dünyaşöhrətli opera ifaçıları Fidan və Xuraman Qasımovalar, eləcə də memar Elbay Qasımzadə birbaşa Şeyxülislamın nəsil şəcərəsinə bağlıdırlar.

- Şeyxülislamın ictimai nüfuzu necə idi?

Şeyxülislam Əbdüssəlam Axundzadə təkcə dini lider deyil, həm də dövrün ziyalıları arasında böyük nüfuza malik bir şəxs olub. Mirzə Fətəli Axundov və general Əliağa Şıxlinski kimi şəxsiyyətlərlə yaxın münasibətləri və birgə fəaliyyəti onun həm dünyəvi, həm də dini elmlərə açıq bir insan olduğunu göstərir.

- Şeyxülislam Əbdüssəlam Axundzadənin Azərbaycan dilinin tədrisi ilə bağlı narazılığı nə idi?

 Qori Seminariyasında dərs dediyi illərdə türk (Azərbaycan) dilinə ayrılan saatların azlığından və bu fənnə "xala-xətrin qalmasın" prinsipi ilə yanaşılmasından şikayət edib. O, həmçinin müəllimlərin yalnız maaş almaq xatirinə dərs keçməsini və ciddi təlim kitablarının olmamasını tənqid edib.

- Şeyxülislam Əbdüssəlam Axundzadə bu boşluğu doldurmaq üçün hansı işləri görüb?

 Dərsliklərin olmadığı bir dövrdə gecələr çalışaraq gündüzki dərslər üçün hekayələr düzəldib. Türk dilinin qrammatikasını (sərf və nəhv) öyrətməklə yanaşı, uşaqların dünyagörüşünü açmaq üçün insani keyfiyyətləri təbliğ edən mövzular hazırlayıb.

- Şeyxülislamın Rusiyadakı fəaliyyəti haqqında nə məlumdur?

 1896-cı ildə Rus imperatoru II Nikolayın tacqoyma mərasimində iştirak etmək üçün dəvət alıb. O, həmçinin Sankt-Peterburqda "Cəhalət dərdinin dərmanı" adlı rus dilində elmi əsərini nəşr etdirib ki, bu da onun rusdilli elmi mühitdə də tanındığını göstərir.

- Şeyxülislam Əbdüssəlam Axundzadənin ailə tərkibi haqqında daha hansı detallar var?

 Əbdüssəlam Axundzadə üç dəfə evlənib. Həyat yoldaşları Ümmü Salamə, Gülarə Xanım və Sona Xanım Salyanın tanınmış əsilzadə və din xadimlərinin qızları olub. Bu evliliklərdən onun Əbdürəşid, Əbdüllətif, Asəf, Hidayət adlı oğulları və Validə, Zabitə, Asiyə adlı qızları dünyaya gəlib.

- Ölümündən sonra onu kim əvəz edib?

 1907-ci ildə vəfat etdikdən sonra vəzifəni müvəqqəti olaraq Abbasqulu Soltanhüseynbəyov icra edib. Daha sonra isə bu məqama tanınmış din alimi Məhəmmədhəsən Mövlazadə Şəkəvi təyin olunub.