Sonsuz sürüşdürmə əvəzində 15 dəqiqə oxuma: Sinqapurun Azərbaycan üçün dərsi

Sinqapur modelini təqlid etmək qəti şəkildə vacib deyil -  Öz oxu vərdişləri infrastrukturumuzu yaratmaq daha vacibdir

Sinqapur bu yaxınlarda absurd görünən bir şey etmək qərarına gəlib: insanlara kitab oxumaq üçün pul ödəmək. 2026-cı ilin sentyabr ayından etibarən vətəndaşlar gündəlik 15 dəqiqəlik oxuma üçün virtual sikkələr qazana bilərlər. Bir seans 20 sikkə qazanır və 1000 sikkə bir Sinqapur dollarına bərabərdir.

Buradakı pul demək olar ki, simvolikdir. Amma təcrübənin məqsədi başqadır. Hökumət əslində insanların oxumasını almağa deyil, rəqəmsal iqtisadiyyatın tədricən əlindən aldığı şeyi - bir şeyə bir neçə dəqiqədən çox diqqət yetirmək qabiliyyətini bərpa etməyə çalışır.

Problem çoxdan Sinqapurdan kənara yayılıb. Artıq insanların ciblərində sonsuz sayda xəbər, əyləncə, şərh və qısa videolar çatdıra bilən cihazlar var. Rəqəmsal platformaların iqtisadiyyatı tək bir metrik ətrafında qurulub: istifadəçinin sistemdə nə qədər qalmasıda. Növbəti video insanın düşünməyə vaxtı çatmazdan əvvəl, növbəti başlıq isə əvvəlkini bitirməzdən əvvəl görünməlidir.

Kitablar əks prinsip üzərində işləyir. Diqqətin yayınmasını təmin etmir, əksinə, tələb edir. Mürəkkəb bir mətni anlamaq üçün konteksti saxlamaq, arqumentləri xatırlamaq, əvvəlki düşüncələrə qayıtmaq və onları müqayisə etmək lazımdır. Buna görə də, bu gün oxumaq digər kitablarla deyil, peşəkarcasına insan diqqəti uğrunda rəqabət aparan bir sənaye ilə rəqabətdir.

Azərbaycan üçün bu, mücərrəd bir mədəni məsələ deyil. Ölkə rəqəmsal transformasiyasını sürətləndirir: rəqəmsallaşdırma, süni intellekt, innovasiya və kibertəhlükəsizlik sahələrində 58 təşəbbüsü özündə əks etdirən 2026-2028-ci illər üçün Rəqəmsal İnkişafın Sürətləndirilməsi üzrə Fəaliyyət Planı təsdiqlənib. Eyni zamanda, rəqəmsal hökumət infrastrukturu inkişaf edir və süni intellektdən istifadə genişlənir.

Və burada fundamental bir sual ortaya çıxır: rəqəmsal imkanlar insandan səmərəli istifadə etmək qabiliyyətindən daha sürətli böyüyərsə, nə baş verəcək? Müasir rəqəmsal xidmətlər qurmaq, süni intellekt tətbiq etmək və lazımi infrastruktur yaratmaq mümkündür. Lakin istifadəçilər mürəkkəb məlumatları emal edə, mənbələri yoxlaya, manipulyasiyanı tanıya və öz nəticələrini çıxara bilmirlərsə, texnoloji modernləşmənin də öz hədləri var.

Buna görə də, oxumaq artıq yalnız mədəniyyət və ya təhsil məsələsi deyil. Söhbət insan kapitalının keyfiyyətindən gedir. Azərbaycan davamlı olaraq infrastruktura, enerjiyə, nəqliyyata, təhsilə və rəqəmsal texnologiyalara investisiya qoyur. İnkişafın növbəti mərhələsi təkcə yeni alətlər deyil, həm də onlardan səmərəli istifadə edə bilən insanlar tələb edir. Bu, xüsusilə süni intellekt getdikcə daha çox intellektual funksiyaları öz üzərinə götürməyə başladığı indiki dövrdə doğrudur.

Azərbaycan artıq tədqiqatların, infrastrukturun və insan resurslarının inkişafını nəzərdə tutan 2025-2028-ci illər üçün Süni İntellekt Strategiyasını təsdiqləyib. Və burada bir paradoks yaranır: hazır cavabı əldə etmək nə qədər ucuz olarsa, onun keyfiyyətini qiymətləndirmək bir o qədər baha başa gəlir.

Süni intellekt kitabı saniyələr ərzində ümumiləşdirə, mürəkkəb bir mövzunu izah edə və ya nəticə çıxara bilər. Lakin bu, düzgün suallar vermək, ziddiyyətləri aşkar etmək və alınan məlumatları yoxlamaq ehtiyacını aradan qaldırmır. Üstəlik, intellektual iş maşınlara nə qədər çox həvalə edilərsə, nəticəni idarə etmək üçün insan qabiliyyəti bir o qədər vacib olur.

Yalnız başlıqlar və qısa videolar izləməyə öyrəşmiş insanlar daha asanlıqla başqalarının şərhlərinin istehlakçısına çevrilirlər. Uzun mətnləri oxuya, arqumentləri müqayisə edə və konteksti saxlaya bilənlər süni intellektdən fərqli şəkildə - düşüncə vasitəsi kimi istifadə edirlər, əvəzedici kimi deyil.

Məhz buna görə də Sinqapurun ideyası Azərbaycan üçün pul bonusu ilə ekzotik bir təşviqat kimi deyil, özünün diqqət inkişaf etdirmə siyasətini nəzərdən keçirmək üçün bir səbəb kimi maraq doğurur. Sinqapur modelini təqlid etmək qəti şəkildə vacib deyil. Öz oxu vərdişləri infrastrukturumuzu yaratmaq daha vacibdir: məsələn, elektron kitabxanaları, Azərbaycan dilində kitabları, populyar elmi ədəbiyyatı və tədris materiallarını birləşdirən milli rəqəmsal platforma.

Gənclər müntəzəm oxumaq, oxu materialları üzrə viktorinalar keçirmək və ədəbi və təhsil layihələrində iştirak etmək üçün bal sistemi yarada bilərlər. Mükafatlara elektron kitablar, təhsil kursları, mədəni tədbirlərə çıxış və ya digər inkişaf imkanları daxil ola bilər. Əsasən vacib olan odur ki, dövlət sadəcə kitab açmaq aktını deyil, informasiya ilə işləmək üçün davamlı bir vərdişin inkişafını təşviq etməlidir. Əks təqdirdə, rəqəmsal proqram sadəcə başqa bir bal sistemi halına gəlmə riskini daşıyır.

Bu, həmçinin kibertəhlükəsizliklə birbaşa bağlıdır. Rəqəmsal mühitdə təhdidlər yalnız zərərli proqram təminatı və ya məlumat sızması ilə məhdudlaşmır. Zəifliklər həmçinin bir şəxs təsdiqlənmiş məlumatı emosional manipulyasiyadan, mənbəni təkrar danışmadan və ya arqumenti cəsarətli iddiadan ayırd edə bilmədikdə də yaranır.

Bu mesajlar xüsusi olaraq insan reaksiyaları üçün hazırlanmışdır: maraq, qorxu, tələskənlik və ya etibar. Fişinq mesajı, saxta veb sayt və ya saxta link mütləq mürəkkəb texniki qorumanı aşmaq məcburiyyətində deyil. Bəzən insanın düşünmədən hərəkət etməsi üçün kifayətdir. Buna görə də, mesajı diqqətlə oxumaq, mənbəyi yoxlamaq, uyğunsuzluqları görmək və məlumatı digər məlumatlarla müqayisə etmək bacarığı kibertəhlükəsizliyin elementinə çevrilir. Texniki qoruma sistemin zəifliyini bağlaya bilər, lakin həmişə insanı öz tələsik kliklərindən qoruya bilməz.

Bu, vacib bir nəticəyə gətirib çıxarır: rəqəmsal savadlılıq yalnız tətbiqlərdən və dövlət onlayn xidmətlərindən istifadə etmək bacarığı deyil. Bu, insanın öz informasiya davranışını idarə etmək bacarığıdır. Buna görə də, oxumağa, tənqidi düşüncəyə və informasiya gigiyenasına qoyulan investisiyalar eyni zamanda, təhsilə, insan kapitalına və kiber risklərin qarşısının alınmasına qoyulan investisiyalar kimi qəbul edilə bilər.

Texnologiya, nəqliyyat, enerji və rəqəmsal inkişaf üçün regional mərkəz olmağa çalışan bir ölkə üçün bu, strateji əhəmiyyət kəsb edən məsələdir. İnfrastruktur texnologiyaya çıxış təmin edə bilər, lakin bu girişdən sonra nə baş verəcəyini fərd müəyyən edir.

Sinqapur 15 dəqiqə və simvolik ödənişlə başladı. Azərbaycanın bu modeli təkrarlaması mütləq lazım deyil. Bundan prinsipi götürmək daha vacibdir: vətəndaşların diqqəti dövlətin, biznesin, alqoritmlərin və informasiya mühitinin rəqabət apardığı bir resursa çevrilib.

Alqoritmlər artıq insanları ekrana yapışdırmağı öyrənib. İndi hökumətin vəzifəsi insanların diqqətlərini özləri saxlamağı öyrəndikləri şərait yaratmaqdır. Çünki rəqəmsal iqtisadiyyatda əsas çatışmazlıq məlumat deyil. Məlumat həddindən artıq çoxdur. Əsas çatışmazlıq insanların dayana bilməsi, oxumağı bitirməsi, yoxlaması və yalnız bundan sonra nəticə çıxara bilməsidir.

Müəllif: Zaur Nurməmmədov