SSRİ də rezonans verən Toxucular işi

Sovet İttifaqında rəsmi olaraq fərdi biznes və qeyri-qanuni istehsal qəti qadağan idi. Dövlət əmlakını mənimsəyənləri isə ən ağır cəza — güllələnmə gözləyirdi. Lakin 1970-ci illərin əvvələrində Bakı rəsmi qanunların arxasında nəhəng bir gizli, “kölgə iqtisadiyyatı”nın mərkəzinə çevrilmişdi.

Azpost.info “Kriminal qiraət” layihəsi çərçivəsində bu zəncirin ən böyük halqalarından biri olan və Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsi tərəfindən böyük məxfilik altında aparılan məşhur cinayət işinin — “Toxucular işi”nin pərdəarxası sənədlərini təqdim edir.

Dövlət planının altındakı gizli sex: Tofiq Nəsibovun “imperiyası”

Hadisələrin mərkəzində dayanan şəxs Bakı Üst Trikotaj Fabrikinin 2 nömrəli sexinin müdiri Tofiq Nəsibov idi. O, sıradan bir sovet məmuru kimi görünsə də, əslində gizli sovet milyonçusu (“sexovik”) idi.

Nəsibov fabrik rəhbərliyi ilə əlbir olaraq dövlət sənədlərində xammal (ipək, yun və pambıq iplər) itkisini qəsdən şişirdir, rəsmi planlardan gizlədilən tonlarla xammal hesabına fabrikdə “gecə növbəsi” təşkil edirdi.

Fabrikin rəsmi möhürü altında, lakin dövlət qeydiyyatına düşməyən minlərlə dəbdəbəli trikotaj geyimləri, köynəklər və xalçalar istehsal olunurdu. Bu mallar Bakının və SSRİ-nin digər respublikalarının iri univermaqlarında (məsələn, Moskvadakı məşhur “Sentr” univermağında) mağaza müdirlərinə rüşvət verilməklə piştaxtaların altından rəsmi mal kimi satılırdı. Qazanc isə ağlasığmaz idi — ayda yüz minlərlə sovet rublu.

DTK-nın səssiz təqibi: “Delfin” əməliyyatı

Bakıdakı bu qeyri-qanuni imperiyanın səsi rəsmi dairələrdən öncə SSRİ DTK-nın diqqətini çəkir. Çünki pulların rəsmiləşdirilməsi imkansız idi. Nəsibovun şəbəkəsi pulları nağd qızıl külçələrə, antikvar əşyalara və Çar Rusiyasına aid nadir qızıl sikkələrə çevirirdi.

İzlənmə əməliyyatına “Delfin” kod adı verilir.

Əməliyyatı Bakı üzrə DTK-nın xüsusi istintaq şöbəsinin əməkdaşı, polkovnik-leytenant Rauf Məmmədov idarə edirdi. Müstəntiqlər Nəsibovu birbaşa fabrikdə həbs etmək tələsinə düşmədilər. Çünki onun arxasında prokurorluq və milis sistemində çox ciddi himayədarlar var idi. Nəsibovun şəxsi sürücüsü və villasına gələn təmizlikçilər DTK-nın gizli əməkdaşları ilə əvəzləndi. Altı ay ərzində onun hər addımı, kimə nə qədər rüşvət verdiyi sənədləşdirildi.

Həbs və müstəntiqi şoka salan ev axtarışı: 1978-ci il, Sentyabr

14 sentyabr 1978-ci ildə Tofiq Nəsibov Bilgəhdəki bağ evində DTK-nın xüsusi qrupu tərəfindən qəfildən həbs edildi. Keçirilən axtarış sovet kriminalistika tarixinə ən böyük müsadirələrdən biri kimi düşdü.

İstintaq protokolundan sitat: “Müttəhim T.Nəsibovun bağ evinin zirzəmisində, beton divarın içərisində xüsusi kassa mexanizmi aşkar edilib. Kassadan 1.2 milyon sovet rublu (o dövr üçün 150 mənzil pulu), Çar dövrünə aid 420 ədəd onluq qızıl sikkə, 8 kiloqram gümüş və xaricdən qaçaqmalçılıq yolu ilə gətirilmiş 24 ədəd İsveçrə saatı müsadirə olunaraq dövlət fonduna köçürülüb”.

Məhkəmənin hökmü

Tofiq Nəsibovun işi Bakı Şəhər Məhkəməsində deyil, birbaşa SSRİ Ali Məhkəməsinin xüsusi kollegiyasında baxıldı. Çünki korrupsiya zənciri çox yuxarılara uzanırdı. 1979-cu ilin iyununda məhkəmənin hökmü ilə Tofiq Nəsibov dövlət əmlakını xüsusilə külli miqdarda mənimsəmə və qanunsuz valyuta əməliyyatları maddəsi ilə əmlakı müsadirə olunmaqla ən ağır cəzaya — güllələnməyə məhkum edildi.

Bu tarixi hadisə bizə göstərir ki, dövlət daxilində qurulan hər hansı bir gizli iqtisadi mexanizm nə qədər mükəmməl gizlədilirsə də DTK-nın agentura və klassik xəfiyyəçilik metodları qarşısında tab gətirə bilmədi.

“Delfin” əməliyyatı sovet Azərbaycanında kölgə iqtisadiyyatına vurulan ən böyük zərbələrdən biri kimi tarixə düşdü.

Orxan Əlizadə

Yazı 1970-ci illərin arxiv materialları, məhkəmə prosesləri əsasında analitik üslubda hazırlanıb

AzPost.az