Sülh müqaviləsi, türk dünyasının prioritetləri və Qarabağın dirçəlişi: Türk deputatdan VACİB AÇIQLAMALAR

Türkiyə Böyük Millət Məclisinin (TBMM) Türkiyə-Azərbaycan Parlamentlərarası Dostluq Qrupunun sədri, millət vəkili Şamil Ayrım təmsil etdiyi qurumun prioritetləri, qardaş dövlətlə münasibətlərinin yüksələn xətt ilə inkişafı, həmçinin Vaşinqtonda sülh müqaviləsinin paraflanmasından sonrakı proseslər və digər aktual mövzularla bağlı Oxu.Az-a müsahibə verib.

- Şamil bəy, sədrlik etdiyiniz qrupun əsas prioritetləri nədir və münasibətlərin inkişafında hansı rola malikdir?

-Türkiyə-Azərbaycan Parlamentlərarası Dostluq Qrupu Böyük Millət Məclisində ən fəal dostluq qrupudur. Xüsusilə 44 günlük müharibə zamanı bütün platformalarda Qarabağın Azərbaycan torpağı olması ilə bağlı fikirlərimizi izah edir, fəaliyyətlər həyata keçirirdik. Bu istiqamətdə də mühüm irəliləyişlər əldə etmişik.

Əlbəttə ki, Qarabağ müharibəsindən sonra bir milyondan çox məcburi köçkünün doğma torpaqlarına qayıtması üçün həmin əraziləri dirçəltmək lazım idi. Çünki ermənilər illərdir o torpaqlara ciddi zərərlər vurublar. Azad olunmuş əraziləri minalardan təmizlənməsi, yolların salınması, hava limanlarının inşası, ağıllı şəhər və kəndlərin tikilməsi kimi işləri Azərbaycan öz hesabına edir, bərpa və quruculuq işləri həyata keçirir, Qarabağı dirçəldir. Bütün bu prosesdə Türkiyə şirkətləri də iştirak edir və bu layihələri dəstəkləyir. Hazırda da bu proseslər davam edir. Bundan əlavə, Dostluq Qrupuna daxil olan müxtəlif sahələrdə uğur qazanmış həmkarlarımız var. Qrupun sədr müavini, millət vəkili Orhan Erdem təhsil sahəsində mütəxəssis olan həmkarımızdır. Türkiyə ilə Azərbaycan arasında təhsildəki problemlərdən tutmuş, hər iki ölkədə yeni məktəblərin açılmasına qədər bütün məsələləri müzakirə edirik. Biz bu istiqamətdə çox vacib bir məsələ qaldırmışıq və həllinə nail olmuşuq. Belə ki, 2015-ci ildən əvvəl Türkiyəyə gələn Azərbaycan vətəndaşlarına müddətsiz yaşayış icazəsi verilməsi və bunun müqabilində də Azərbaycan hökumətinin onlara pasport və şəxsiyyət vəsiqəsi verməsini həyata keçirmişik. Çünki onlar 1990-cı illərdə Türkiyəyə gələn, lakin bəziləri şəxsiyyət vəsiqələrini, pasportlarını itirmiş və ya burada yaşayarkən maddi imkanları olmayan, üstəlik övladları olan Azərbaycan vətəndaşlarıdır. Təhsil və iş icazələri də daxil olmaqla, bu problemləri ortaya çıxırdıq və məsələni kökündən həll etdik. Bu proses davam edir və çox yaxşı bir uğurdur. Bu həm də bizim komissiyamızın nailiyyətidir.

Onu da qeyd edim ki, Şimali Kipr Türk Respublikasının da tanınması üçün Azərbaycan parlamentində Dostluq Qrupu yaradılıb. Biz Azərbaycan-Şimali Kipr Türk Respublikası Dostluq Qrupunu da Kiprdə təsis etdik. Başqa sözlə, bu, Şimali Kiprin tanınması istiqamətində mühüm bir addım idi. Bunun üçün cənab prezidentlər İlham Əliyev və Rəcəb Tayyib Ərdoğana təşəkkür edirəm. Bundan sonra bizim üçün ən mühüm məsələ təhsil mövzusudur. Türkiyədə böyüyən və təhsil alan təxminən əlli min Azərbaycan gənci var. Bu gənclərin gələcəyə yönələn yanaşmaları mövcuddur. Onlar üçün fürsətlər yaratmalıyıq. Bu gənclər türk dünyası ilə körpü olacaqlar.

- Bütün bunların fonunda Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) mövcud fəaliyyətini necə qiymətləndirirsiniz?

- Heç bir türk dövlətinin başqa bir dövlətin ərazisində gözü yoxdur. Əvvəlcə TDT-dən danışarkən, bunu vurğulamaq lazımdır. Ortada yaxşı imkanlar var və bunlar başqaları tərəfindən istismar edilməməlidir. Otuz il əvvəlki Azərbaycan, Türkiyə, Qazaxıstan, Özbəkistan, Qırğızıstan, Türkmənistan indiki ilə eyni deyil, hər biri inkişaf edib. Buradakı resursların, xüsusən də enerji və digər dəyərli resursların əsasən xalqların rifahı üçün istifadə olunmasını təmin etməyə çalışmalıyıq. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, Türk Dövlətləri Təşkilatlarına üzv dövlətlər arasında ən çox inkişaf edən Azərbaycandır. Çünki Azərbaycanın əldə etdiyi nailiyyətlər bütün regiona sirayət edir. Bakı çox yaxşı mövqe qazanıb. Biz uzun illər Türkiyə və Azərbaycan olaraq Ermənistanla mübarizə aparmışıq. Təəssüflər olsun ki, Ermənistan dünyada ciddi bir lobbiyə məxsusdur, amma otuz il ərzində Azərbaycan da bu istiqamətdə bir çox addımlar atıb və bu boşluğu çox əhəmiyyətli dərəcədə aradan qaldırıb.

- Avqustun 8-də Vaşinqtonda Azərbaycanla Ermənistan arasında sülh müqaviləsi paraflandı. Proseslərin inkişafını necə görürsünüz?

- Mənim fikrimcə, bu prosesləri yaxşı izah etmək lazımdır. Başqa sözlə, tariximizi yaxşı başa düşməliyik. Əlbəttə ki, bu məsələni izah etmək üçün tarixi yaxşı bilən insanlar, akademiklər, elm adamları və bu məsələ ilə bağlı siyasətçilər beynəlxalq aləmdə təbliğatla məşğul olmalıdırlar. İrəvan Azərbaycan torpağı olub, orada azərbaycanlılar yaşayıb. Lakin Osmanlı-Rusiya, Osmanlı-İran müharibələrindən sonra regionun demoqrafik quruluşu dəyişdi. 1828-ci ildən etibarən ruslar və iranlılar cənub və şimalda bəzi xanlıqlara nəzarəti ələ keçirdilər. Ona görə də həmin ərazilərdə Ermənistan dövləti yarananda erməni əhali artıq formalaşmışdı. Yəni Ermənistan heç bir zaman Azərbaycana qarşı səmimi olmayıb. Ərazi iddiası, qətliamlar və soyqırımılar bunun bariz nümunəsidir. Bu baxımdan, avqustun 8-də ABŞ-də Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh müqaviləsi paraflananda Azərbaycanın haqlı olaraq tələb etdiyi iki məsələ yenidən gündəmdə idi. Bunlardan biri ATƏT-in Minsk Qrupunun ləğvi, digəri isə Ermənistan Konstitusiyanın dəyişməsi ilə bağlı idi. Çünki onların konstitusiyası Ermənistanın İstiqlal Bəyannaməsinə əsaslanır və həmin sənəddə Ermənistan Qarabağa iddia edir. Təbii ki, Azərbaycanın bunu qəbul etməsi mümkün deyil. Həmçinin, həmin sənəd Türkiyənin də əleyhinədir. Çünki Türkiyənin Qars, Ərdəhan, Elazığ, Van və Diyarbəkir əraziləri də "Böyük Ermənistan" xülyası ilə üz-üzədir. Belə olduğu halda, yəni qonşunuz torpağınıza göz dikdiyi zaman necə davamlı sülh müqaviləsi bağlamaq olar? Hazırda Ermənistanla Azərbaycan arasında gərginlik azalıb. O da məlumdur ki, Türkiyə Azərbaycan və Ermənistan arasında problem həll olunmadan sərhədləri açmayacaq. Biz sərhədləri işğala görə bağlamışıq. O gündən bəri sərhədlər bağlandı. Hazırda İlham Əliyevlə Paşinyan arasında olan dialoqun müsbət nəticələnməsi son dərəcədə mühümdür. Ona görə də gələcəkdə bu problemlərin hər birini həll edəcəyimizi düşünürəm.

- Son olaraq siz dekabrın 5-də Qərbi Azərbaycan İcmasının təşkil etdiyi beynəlxalq konfransda iştirak etdiniz. Bildiyiniz kimi, Qərbi azərbaycanlıların dədə-baba torpaqlarına ləyaqətli geri qayıdışı Azərbaycanın gündəliyində dayanan məsələdir. Bu mövzuda nə düşünürsünüz?

- Qərbi azərbaycanlıların dədə-baba torpaqlarına ləyaqətli qayıdışı mühüm məsələdir. Bunun üçün həm tariximizi yaxşı bilməli, həm də beynəlxalq arenada təbliğ etməliyik. Bu baxımdan, həqiqətləri beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırmaq üçün bu kimi konfranslar çox vacibdir. Biz də əlimizdən gələn dəstəyi əsirgəmirik. Artıq bölgədə normallaşma olmalıdır, problemli məsələlər həllini tapmalıdır. Şükür ki, Azərbaycan öz ərazilərini işğaldan azad edib, regionda yeni reallıq yaranıb. Ona görə də Qərbi azərbaycanlıların da təbii haqqını tələb etmək lazımdır. Çünki onların öz yurdlarına qayıtması beynəlxalq hüquqa əsaslanan bir prosesdir. Amma bu qayıdış ləyaqətli olmalıdır. Onların öz evlərinə qayıtmalarına, dünyadan köçənlərinin məzarlarını ziyarət etmələrinə, məscidlərdə ibadət etmələrinə şərait yaradılmalı və bu, tamhüquqlu olmalıdır.