Sumqayıtın maraqlı paradoksu

Uzun illərdir Sumqayıt Azərbaycanda “Gənclər şəhəri” kimi tanınıb. Sovet dövründə minlərlə gənc mütəxəssis, tələbə və fəhlənin axın etdiyi bu şəhər ölkənin ən gənc şəhərlərindən biri hesab olunurdu.

Lakin son statistika maraqlı bir mənzərə ortaya qoyur: Azərbaycanda 65 yaş və yuxarı şəxslərin sayı ən çox məhz Sumqayıtdadır. Şəhərdə 44 mindən çox yaşlı insan yaşayır.

Bəs necə oldu ki, “Gənclər şəhəri” ölkənin ən yaşlı şəhərinə çevrildi?

Sovet dövrünün gəncləri bu gün şəhərin yaşlı nəslidir

1960-1980-ci illərdə Sumqayıt Azərbaycanın ən sürətlə inkişaf edən sənaye mərkəzi idi. Kimya, metallurgiya, boru-prokat və digər iri zavodlar minlərlə işçi qüvvəsinə ehtiyac yaradırdı. Ölkənin müxtəlif rayonlarından və keçmiş SSRİ respublikalarından minlərlə gənc ailə məhz Sumqayıta köçürdü. 1991-ci ildə Sovet İttifaqı dağıldı və Sumqayıtın sənaye müəssisələrinin böyük hissəsi dayandı: zavodlar bağlandı, yaxud istehsal gücünü kəskin azaltdı. Gənclərin bir hissəsi Bakıya, Rusiyaya, Türkiyəyə, Avropa ölkələrinə köçdü. Amma sovetdən qalan nəsil — o ilk briqadaçıların övladları, onların valideynləri — getmədi. Çünki getməyə nə imkanları, nə də enerjisi var idi. O dövrdə 20-30 yaşlarında olan həmin insanlar bu gün artıq 65-80 yaş aralığındadırlar. Başqa sözlə, vaxtilə Sumqayıtı “gənclər şəhəri” edən nəsil indi şəhərin yaşlı təbəqəsini formalaşdırır.

Sumqayıt köhnə sakinlərini itirmədi

Bir çox bölgələrdə insanlar pensiya yaşında kəndlərə və ya doğma rayonlarına qayıdırlar. Lakin Sumqayıtda vəziyyət fərqlidir. Sovet dövründə şəhərə gələn insanların əksəriyyəti burada mənzil aldı, ailə qurdu və ömürlərini bu şəhərdə davam etdirdi.
Bu səbəbdən Sumqayıtda bir neçə nəsil eyni şəhərdə yaşayır: nənə-babalar, onların övladları və nəvələri. Nəticədə yaşlı əhalinin ümumi sayı artır.

Gənclər daha çox Bakıya üz tutur

Son illərdə Sumqayıtda yaşayan gənclərin bir hissəsi təhsil, iş və karyera səbəbindən Bakıya köçür. Xüsusilə ali təhsil alan və yüksək maaşlı iş axtaran gənclər paytaxtda qalmağa üstünlük verirlər. Bu demoqrafik axına səbəb Sumqayıtda artıq iş tapmağın böyük çətinlikləridir.
Yaşlı nəsil isə öz mənzillərində və məhəllələrində yaşamağa davam edir. Bu da şəhərdə yaşlı əhalinin payını daha da artırır. Sumqayıtdan xarici ölkələrə üz tutanlar da var.

Yaşamaq üçün əlverişli şəhər

Sumqayıt yaşlı insanlar üçün kifayət qədər rahat şəhər hesab olunur. Burada mənzil qiymətləri Bakıdan daha münasibdir. Həmçinin şəhər kompaktdır və məsafələr qısadır, ictimai nəqliyyat əlçatandır. Şəhər Bakıdan daha yaşıldır, Dənizkənarı bulvar və parklar istirahət üçün əlverişlidir. Mənəvi – ailə, qonum-qonşu bağları da nisbətən güclüdür. Odur ki, bir çox yaşlı sakinlər üçün Sumqayıt həm iqtisadi, həm də sosial baxımdan rahat həyat mühiti təqdim edir.

Sumqayıtın acı taleyi – “Nəsil effekti” fenomeni

Statistikada diqqət çəkən məqam odur ki, Sumqayıt yaşlıların sayına görə birincidir, lakin bu, şəhərin tamamilə “qocalması” demək deyil. Burada ümumi əhali də kifayət qədər çoxdur və gənclərin sayı da yüksəkdir. Sadəcə, sovet dövründə kütləvi məskunlaşma nəticəsində yaranmış böyük nəsil bu gün pensiya yaşına çatıb. Bu, yalnız Sumqayıta xas bir fenomen deyil. Dünyanın bütün postsovet sənaye şəhərləri eyni problemlə üzləşib. Rusiyada Magnitoqorsk, Çelyabinsk, Novokuznetsk — hamısı bu “qocalma tələsi”nə düşüb. Almaniyada Ruhr sənaye bölgəsi, Polşada Lodz şəhəri, Çexiyada Ostrava — eyni tablo. Bir dövr üçün cavan gücü toplayan şəhərlər, o dövr bitəndə yaşlı əhalini əlindən tutub qalan şəhərlərə çevrildi. Buna demoqraflar “nəsil effekti” deyirlər və Sumqayıt bu qlobal modelin Azərbaycan versiyasıdır.

Burada başqa bir ağır statistik fakt da var: Sumqayıt SSRİ dövründə zəhərli tullantılar üzrə ən çirklənmiş şəhərlərdən biri sayılırdı. Uran, lindan, xlor, ağır metallar… Bu insanların sağlamlıq yükü yüngül deyil və demografik qocalma ilə sağlamlıq vəziyyəti üst-üstə düşür.

Yeni bir şəhər kimliyi

Bəlkə də artıq Sumqayıta yalnız “Gənclər şəhəri” kimi baxmaq düzgün deyil. Bu gün şəhər həm gənclərin, həm ailələrin, həm də yaşlı insanların şəhərinə çevrilib.
Vaxtilə Azərbaycana sənaye gücü verən, zavodlarda çalışan və şəhəri quran insanlar indi Sumqayıtın ən böyük sosial təbəqəsini təşkil edirlər.

Bu mənada Sumqayıt paradoksu əslində çox sadədir: Dünənin gəncləri bu günün yaşlılarıdır və onlar hələ də öz şəhərlərini tərk etməyiblər.
Bəlkə də Sumqayıtın ən böyük üstünlüyü məhz budur — şəhər öz insanlarını itirmir. Gəncliklərini burada keçirənlər qocalıqlarını da burada yaşamağı seçirlər. Bu isə bir şəhərin sakinləri ilə qurduğu ən güclü bağlılığın göstəricisidir.

Elnur Ağayev

AzPost.az