Süni intellekt və jurnalistika yeni imkanlar, etik çağırışlar

Bakı, 3 noyabr, Günel Alıyeva, AZƏRTAC

Alqoritmlərin dili anlamağı, emosiyaları təhlil etməyi və mətnlər yaratmağı öyrəndiyi bir dünyada jurnalistika peşəsi dərin dəyişikliklər yaşayır. Süni intellekt (AI) artıq elmi fantastika deyil. O, redaktə proseslərinin bir hissəsinə, analitik alətə və hətta yaradıcı əməkdaşlığa çevrilib. Bəs maşın köməkçisi ilə insan düşüncəsi arasında sərhəd haradadır? Yeni rəqəmsal reallıqda auditoriyanın etibarını və etik qaydaları necə qoruya bilərik?

Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru və M.V.Lomonosov adına Moskva Dövlət Universitetinin Jurnalistika fakültəsinin Kütləvi kommunikasiyalar sosiologiyası kafedrasının baş müəllimi Kseniya Konkina bu barədə AZƏRTAC-a verdiyi müsahibədə danışıb.

- Kseniya Mixaylovna, süni intellekt dövründə jurnalistika təhsili üçün tələblər necə dəyişir?

- Süni intellektdən danışarkən, bütövlükdə rəqəmsallaşma dövründən bəhs edirik. Bu gün jurnalistlər yeni tələblərlə üz-üzədirlər - proqramlar, data bazaları və analitik sistemlərlə işləmək bacarığı tələb olunur. Süni intellekt hələ peşənin məcburi elementi deyil, lakin artıq prosesləri sürətləndirməyə, imkanları genişləndirməyə və media məhsullarının keyfiyyətini artırmağa kömək edən təsirli bir vasitəyə çevrilib.

Redaksiyalar ani nəticələrə can atır — xəbərlər sosial mediada və mesencerlərdə saniyələr ərzində dərc olunur. Jurnalistlərin bütün texniki işləri özləri həll etməyə həmişə vaxtı olmur və süni intellekt məhz burada faydalıdır. O, tərcümə, müsahibələrin transkripsiyası və məlumatların sistemləşdirilməsinə kömək edir. Bu, jurnalistlərə yaradıcılıq və təhlil üçün daha çox imkan yaradır.

- Sizcə, neyroşəbəkələr tərəfindən yaradılan və ya redaktə edilən mətnlər etiketlənməlidirmi?

- Bəli, sözsüz. Bu, peşə etikası və auditoriyanın etibarı məsələsidir. Hələ ki, bütün istifadəçilər orijinal məzmunu yaradılan kontentdən ayırd etmək qabiliyyətini inkişaf etdirməyib. Buna görə də süni intellektdən istifadə edərək şəkil, video və ya mətn yaradıldığını göstərmək vacibdir.

Oxucular gördüklərinin insan əməyinin məhsulu və ya alqoritm olub-olmadığını bildikdə, redaksiya heyətindən onlara qarşı hörmət və şəffaflıq hiss edirlər. Bu, sitatın mənbəyini və ya şərhin alındığı formanı göstərmək qədər jurnalist dürüstlüyünün bir hissəsidir.

Bu, həmçinin auditoriyanın inamsızlığı da daxil olmaqla müxtəlif qalmaqallara səbəb ola bilər. İnanıram ki, süni intellektin etik istifadəsi haqqında danışırıqsa, bunu bir sadə səbəbdən göstərmək vacibdir: auditoriya jurnalistin necə və hansı alətlərlə işlədiyini bilməlidir.

- Jurnalist birlikləri və redaksiya şuraları “insan-maşın” əməkdaşlığı üçün etik standartların hazırlanmasında hansı rol oynamalıdır?

- “İnsan-maşın” əməkdaşlığı üçün etik standartların hazırlanmasının ümumi rolundan danışırıqsa, süni intellektin istifadəsi üzrə hələlik tam şəkildə formalaşmış etik standartların olmadığını qeyd etmək vacibdir. Bu, tamamilə qanunauyğundur: texnologiya etik çərçivənin qurulmasından daha sürətli inkişaf edir.

Sözsüz ki, artıq müxtəlif birliklər mövcuddur, həmçinin bu məsələ çox fəal şəkildə qaldırılır.

Bu müzakirə süni intellektin necə istifadə olunacağını və ümumiyyətlə istifadə olunmasının vacibliyini anlamaq üçün hazırda çox zəruridir. Süni intellektin istifadəsini tənqid edənlər də var. Düşünürəm ki, bu da sadə bir səbəbdən yaxşı bir şeydir, çünki biz bu standartları da formalaşdırmalıyıq.

Jurnalist icmasının burada əsas rol oynamalıdır. Axı, bir çox neyroşəbəkə jurnalist mətnləri üzərində öyrənir və buna görə də medianın insanla maşının qarşılıqlı əlaqələrini tənzimləyən normaların formalaşmasında iştirak etmək üçün mənəvi və peşəkar hüququ var.

- Süni intellekt sadəcə bir vasitəyə deyil, həm də media kommunikasiyalarında tam hüquqlu iştirakçıya - auditoriya "həmsöhbətinə" çevrilə bilərmi?

- Hələlik bu, daha çox futuristik bir elementdir. Süni intellektin müstəqil şəkildə ünsiyyət qura biləcəyi bir dünyada yaşamırıq. Bu gün o, köməkçi olaraq qalır - xəbərləri toplamağa, mövzuları axtarmağa və informasiya axınlarını təhlil etməyə kömək edən bir vasitə.

Həqiqətən “ağıllı” mediabotların yaradılması əhəmiyyətli resurslar tələb edir və bu cür layihələr hələ də nadirdir. Lakin texnologiya sürətlə inkişaf edir - bəlkə də cəmi bir neçə ildən sonra süni intellekt və oxucular arasında yeni qarşılıqlı əlaqə formalarını görəcəyik.

- On ildən sonra jurnalistikada insan ilə süni intellekt arasındakı tarazlığı necə görürsünüz?

- Düşünürəm ki, süni intellekt getdikcə media sahəsinə, əsasən texniki vasitə kimi inteqrasiya olunacaq. Neyroşəbəkələri istər müsahibələrin transkripsiyası, istər məlumatların təhlili, istərsə də məlumat axtarışı kimi gündəlik iş axınlarına məharətlə inteqrasiya edə bilən mütəxəssislər xüsusilə dəyərli olacaqlar.

Bununla belə, müəllifin, analitikin və fərdi üsluba, düşüncəyə və dil hissinə malik fərdin rolu mütləq şəkildə artacaq. Süni intellekt prosesi sürətləndirə bilər, lakin insanı - onun emosiyalarını, müşahidələrini, təcrübəsini və dünyaya yaradıcı baxışını əvəz edə bilməz. O, mövcud mətnlərə əsaslanır, təlim keçdiyi mətnləri təkrarlamağa çalışır, jurnalist isə öz perspektivini və mənasını inkişaf etdirərək yeni mətnlər yaradır.

Bu gün bir mütəxəssisin rəqabət qabiliyyəti daha çox müasir vasitələrdən istifadə etmək bacarığı ilə müəyyən edilir. Uzun bir müsahibəni tez bir zamanda transkripsiya edə bilən və ya neyroşəbəkələrdən istifadə edərək böyük miqdarda məlumatları tez bir zamanda emal edə bilən jurnalist, şübhəsiz ki, xəbər otağı üçün bunu əl ilə edən birinə nisbətən daha cəlbedici olacaq. Rəqəmsallaşma dövründə məlumatların emal sürəti ən vacib məsələdir.

Lakin fərqli şəxsi mövqeyi və məna dərinliyi olan dərin analitik materiallar, rəy sütunları və mətnlər yaratmaq məsələsinə gəldikdə, süni intellekt hələ də insanları əvəz edə bilməz. Axı insanlar duyğuların, etikanın və unikal bir perspektivin daşıyıcıları olaraq qalırlar ki, bunlar olmadan da əsl jurnalistika mümkün deyil.

Kseniya Konkina vurğulayıb ki, gələcəyin jurnalistikası texnologiya ilə insanın vəhdətidir və burada süni intellektin rəqib deyil, tərəfdaşa çevrilməsi mümkündür. O qeyd edib ki, sualı verən, anı hiss edən və sözləri seçən insanlardır. Süni intellekt kömək edə bilər, ancaq mətnə can verməyi təkcə jurnalist bacara bilər.