Süni intellektə trilyonlarla dollar axır: Bazarlar təhlükəli həddə çatır?

Müəllif: Gülnar Əhmədli, Banco.az

Süni intellekt (Sİ), şübhəsiz ki, onilliyin əsas investisiya mövzularından birinə çevrilib. Üç ildən az müddətdə dünyanın ən böyük texnologiya şirkətlərinin dəyərləndirmələrini yüksəldib, məlumat mərkəzləri və yarımkeçiricilərə görünməmiş investisiya dalğası yaradıb. Bununla yanaşı, investorlar Sİ-yə yönələn nəhəng kapitalın bugünkü yüksək qiymətləndirmələri əsaslandırmaq üçün kifayət qədər sürətlə iqtisadi gəlir yaradıb-yaratmayacağını müzakirə edirlər.

Əvvəlki texnologiya bumlarından fərqli olaraq, bugünkü Sİ həvəsi real kommersiya təməllərinə söykənir. Sİ inqilabını idarə edən şirkətlər dünyanın ən gəlirli müəssisələri arasındadır və bu, yüz milyardlarla dollar pul vəsaiti axını yaradır. Hesablama gücünə tələbat təklifi üstələyir, müəssisələrdə Sİ tətbiqi sürətlənir və texnologiya səhiyyə, maliyyə, istehsal və enerji kimi müxtəlif sahələrə yayılır.

Gələcək perspektivlər də böyükdür. Goldman Sachs yalnız Sİ infrastrukturunun qurulmasının 2026-2031-ci illərdə təxminən 7,6 trilyon dollarlıq kapital xərcləri cəlb edə biləcəyini proqnozlaşdırıb. 

Müzakirə artıq Sİ-nin qlobal iqtisadiyyatı dəyişdirib-dəyişdirməyəcəyindən çox, maliyyə bazarlarının bu transformasiyanın sürəti, miqyası və gəlirliliyi barədə həddindən artıq nikbin olub-olmaması üzərində qurulur. Tarix göstərir ki, inqilabi texnologiyalar real və uzunmüddətli dəyişiklik yaratsa belə, kapital qoyuluşlarının kommersiya gəlirlərini üstələməsi bazarlarda ciddi korreksiyalara səbəb ola bilər.

Bununla belə, bugünkü Sİ liderləri 1990-cı illərin sonundakı internet şirkətlərindən ciddi şəkildə fərqlənir. Microsoft, Alphabet, Amazon, Meta və Nvidia böyük əməliyyat pul vəsaitləri axını yaradır və Sİ investisiyalarının əhəmiyyətli hissəsini daxili maliyyələşdirə bilirlər. Bu səbəbdən bir çox qurum mövcud investisiya dövrünün əvvəlki texnologiya köpüklərindən daha möhkəm təməllər üzərində qurulduğunu düşünür.

JPMorgan Chase qlobal Sİ ilə əlaqəli kapital xərclərinin 2030-cu ilə qədər 5,5 trilyon dollara çatacağını proqnozlaşdırır. Bank, bu investisiyanın böyük hissəsini idarə edən hipermiqyaslı şirkətlərin 2027-ci ilə qədər əməliyyat pul vəsaitlərinin 900 milyard dolları keçəcəyini gözləyir. Morgan Stanley isə Sİ-nin artıq yalnız texnologiya mövzusu deyil, ÜDM, mənfəət, kredit bazarları və geosiyasətə təsir edən makroiqtisadi amil olduğunu bildirir. Bank 2028-ci ilə qədər Sİ infrastrukturu üçün qlobal miqyasda təxminən 3 trilyon dollar investisiya qoyulacağını proqnozlaşdırır.

Goldman Sachs isə Sİ-nin növbəti mərhələsinin texnologiya şirkətlərindən daha geniş iqtisadiyyata yayılacağını düşünür. Bankın hesablamasına görə, proqram təminatı hazırda qlobal ÜDM-in 0,5 faizindən azını təşkil edir və iqtisadiyyatın digər təxminən 99,5 faizi Sİ-nin tətbiqi üçün böyük potensial yaradır.

Bununla yanaşı, əsas risk investisiyaların əldə edilən gəlirlərdən daha sürətli artmasıdır. Texnologiya şirkətləri hesablama gücünün genişləndirilməsi, daha mürəkkəb modellərin hazırlanması və məlumat mərkəzlərinin qurulması üçün yüz milyardlarla dollar xərcləyirlər. Hipermiqyaslı şirkətlər arasındakı rəqabət də bu investisiyaları daha da artırır.

Beynəlxalq hesablaşmalar bankı qlobal iqtisadiyyatın dayanıqlığının Sİ gözləntiləri ilə dəstəklənən investisiya bumundan asılılığının artdığını vurğulayaraq, bu şəraitin kövrəkləşdiyi barədə xəbərdarlıq edib. Bank əsas risklər sırasında davamlı inflyasiya, Sİ investisiyalarının dayanıqlılığı, maliyyə zəiflikləri və zəif maliyyə mövqelərini göstərib.

Bazarlar artıq yalnız Sİ xərclərinin miqyasına deyil, bu investisiyaların nə qədər gəlir gətirəcəyinə diqqət yetirir. Morgan Stanley-nin məlumatına görə, S&P 500 şirkətlərinin təxminən beşdə biri Sİ tətbiqindən ölçülə bilən faydalar əldə etdiyini bildirir. Bu səbəbdən investorlar sadəcə Sİ strategiyası elan edən şirkətlərdən çox, real iqtisadi nəticə yaradan müəssisələrə üstünlük verməyə başlayırlar.

Sİ bumu artıq texnologiya sektorunun hüdudlarını aşaraq banklar, özəl kredit fondları, infrastruktur investorları, pensiya fondları və sığorta şirkətlərinin də iştirak etdiyi geniş kapital bazarı fenomeninə çevrilib. Əgər əsas hipermiqyaslı şirkətlərdən biri və ya bir neçəsi kapital xərclərini əhəmiyyətli dərəcədə azaltsa, bunun təsiri yarımkeçiricilərdən elektrik enerjisi istehsalına, tikintidən məlumat mərkəzlərinə qədər bir çox sahədə hiss oluna bilər.

Nəticədə, Sİ investisiya bumunun həm güclü, həm də riskli tərəfləri var. Sİ liderlərinin yüksək gəlirləri, güclü balans hesabatları və real tələbatı mövcud investisiyalara əsas verir. Lakin bu nəhəng yatırımların davamlı məhsuldarlıq və mənfəət artımına çevrilməsi gözləniləndən daha yavaş baş verərsə, bazarlarda ciddi korreksiya riski yarana bilər.

Bizi sosial şəbəkələrdən izləyin!!