Tapılmayan itkinlər və dərddən oynayan analar

Uzun illər əvvəl məcburi köçkünlər üçün çadır şəhərcikdə 50-55 yaşında bir qadınla rastlaşmışdım. Qadını tanıyanlar deyirdi ki, dərddən ağlını itirib. Musiqi səsi eşidən kimi qadın oynamağa başlayırdı. Deyirdi: "Qızımın toyudur". Ətrafda kimi görürdüsə, "qızının toyu"na çağırırdı. Həmin qadınınn nişanlı qızını ermənilər girov götürmüşdülər...

Mən uşaqlıq çağlarımda da dərddən oynayan görmüşdüm. Sonra doğulub böyüdüyüm Qarabağda dərdin ağırlığı altında ağıl dəngəsini itirən, qol götürüb oynayan gördüm. Ən çox da itkin düşənlərin anası, bacısı, xanımı, nişanlısı dərddən oynayacaq hala gələrdilər. İtkin anaları gecə-gündüz əllərini göyə açıb dua edərdilər: "Allah, sən özün səsimi eşit, heç olmasa, balamın üstündə ağlamağa bir qəbri olsun..."

3979 itkinimiz var. Onların çoxu Qarabağ müharibəsinin əvvəlki fazasında itkin düşüb. Nə xəbər var, nə ətər. Ermənistanla müharibənin hərbi fazası bitib. Hələ də Azərbaycana qarşı "humanitar müharibə" davam edir. Hələ də minlərlə itkin Azərbaycana qaytarılmır. Onların bir hissəsi işğal rejimi dövründə Qarabağda saxlanılıb. Ermənistan, eləcə də, Qarabağdakı keçmiş erməni separatçı-terrorçu rejimi əsir və girov götürdükləri, sonra öldürdükləri azərbaycanlıları kütləvi məzarlıqlarda dəfn ediblər. Azərbaycan Respublikasının Əsir və itkin düşmüş, girov götürülmüş vətəndaşlarla əlaqədar Dövlət Komissiyasının məlumatına görə, bu ilin oktyabr ayına qədər azad olunmuş Qarabağda 18 kütləvi məzarlıq tapılıb. Öldürülmüş 155 nəfərin vətəndaşımızın qalıqları eyniləşdirilərək, ailəsinə təhvil verilib, el adəti üzrə yenidən dəfn olunub. Ancaq 4 minə yaxın azərbaycanlı hələ də itkindir. Onların sağ olub-olmadığı da məlum deyil. Ermənistan hökuməti bu insanların axtarılıb tapılmasını təmin etməli və sağ qalanları sağ-salamat, öldürülənlərin və ya dünyasını dəyişənlərin isə qalıqlarını Azərbaycana təhvil verməlidir.

Azərbaycan prezidenti noyabrın 8-də Zəfər günü münasibətilə etdiyi çıxışında haqlı olaraq dedi ki, Ermənistan tərəfi özünü dünyaya "sülh göyərçini" kimi təqdim edir. Ancaq sülhü yaxınlaşdıracaq əməli addımları atmır. Tamamilə doğru təsbitdir. Əgər Ermənistan belə səmimi sülh tərəfdarıdırsa, "sülh göyərçini" olmaq istəyirsə, elə birinci itkin azərbaycanlıları tapıb geri təhvil versin. Hələ də dözüb qala bilmiş itkin anaları, doğmaları var; gözləri yoldadır. Kütləvi məzarlıqların yerini göstərsin keçmiş işğalçı. Bəlkə kimsə öz ölüsünə-dirisinə hörmət etmir, sahib çıxmır. Ancaq Azərbaycan xalqı belə deyil. Dünyadan köçənlərə həm milli, həm dini, həm də elə rəsmi adət-ənənəyə uyğun olaraq hörmət göstərir. Bəlkə də qarşı tərəfin "lex naturalis" deyilən anlayışdan xəbəri yoxdur. Sokratdan, Platondan başlamış ta Holbaxa, Kanta, Hobbsa qədər çox dahi alim, mütəfəkkir insanın təbii hüquqlarını əsaslandırıb. Yazılmış qanunlardan başqa yazılmamış qanunlar da var. Hər insanın dünyasını dəyişəndən sonra da insan haqları var. Ləyaqətlə dəfn olunmaq kimi, öz məzarında rahat uyumaq kimi. Öz ölüsünə hörmət edən heç bir xalq, heç bir kəs başqasının ölüsünün məzarını dağıtmaz. Hətta düşmənin də ləyaqətlə dəfn olunmaq haqqı var. Ta qədimdən bu günə qədər Türk törəsi bunu əmr edir və türk toplumu bu törəyə əməl edir. Azərbaycan xalqı erməni milli-mədəni irsinə, onların məzarlıqlarına həmişə sayğılı yanaşıb. Müharibədə də orduya təlimat verilmişdi ki, hərbi əməliyyatlar aparılan zaman tarixi-mədəni irsin zərər görməməsi üçün əllərindən gələni etsinlər. Azərbaycan ordusu bu təlimata uyğun davranıb; heç bir tarixi, mədəni abidəyə və məzarlıqlara zərər verməyib. Ancaq qarşı tərəf tam əksinə hərəkət edib. Azərbaycan torpaqlarını işğal altında saxlayıb, talan etmələri, etnik təmizləmə və soyqırım törətmələri, günahsız insanları girov götürüb ağır zülm və işgəncələr vermələri bəs deyilmiş kimi, Azərbaycan xalqına məxsus qəbiristanlıqları da yerlə yeksan ediblər. Ölmüş insanların ruhlarını da incidiblər. İnsanlarımıza qarşı qətliam törətdikləri bəs deyilmiş kimi, cəsədləri ailələrinə qaytarmamış, kütləvi məzarlıqlar qazıb, necə gəldi basdırıblar. İndi Azərbaycanın həbs etdiyi keçinmiş hərbi xuntanın keçmiş başçıları özlərinin sonunun gəldiyini gördükdə, hətta o kütləvi məzarlıqlardan da bəzilərini dağıtdırıblar. Hərbi cinayətlərinin, insanlıq əleyhinə cinayətlərin izlərini itirməyə cəhd ediblər. Bu gün də nə rəsmi İrəvan, nə də artıq bir ildən çoxdur "keçinmiş" xuntanın keçmiş "başçı"ları qətl etdikləri azərbaycanlıların məzar yerlərini dəqiq demirlər. Hələ də yalan məlumatlar, yanlış koordinatlar verirlər. Mina xəritələrini qəsdən yanlış verdikləri kimi. "Humanitar müharibə" deyəndə bunu nəzərdə tuturam.

Bir neçə hərbi caniyə görə bəşəriyyətin baş-beynini aparan Ermənistan və ödənişli erməni "aşiqləri" bir neçə min itkin azərbaycanlı problemindən heç danışmaq istəmirlər.

Azərbaycan dövləti bu istiqamətdə üzərinə düşən hər şeyi edir. Ancaq bu, tək Azərbaycan dövlətindən asılı deyil. Azərbaycanda bu məsələ ilə məşğul olan orqanlar var. Onlar öz məsuliyyət ərazisində görə biləcəyi işləri görür. Amma keçib Ermənistan ərazisində itkinləri axtara bilməz. Bunu Ermənistan özü və uyğun mandatı olan beynəlxalq təşkilatlar edə bilər və etməlidir.

Nəhayət, Azərbaycan dövlətinin diplomatik çabaları nəticə verməyə başlayıb; BMT Baş Assambleyasının 3-cü komitəsi "İtkin düşmüş şəxslər" adlı qətnamə qəbul edib. Bu qətnamənin icra olunması üçün Ermənistana təzyiq göstərilməlidir ki, rəsmi İrəvan Azərbaycana qarşı "humanitar müharibə"ni dayandırsın, minlərlə itkin insanı, yaxud onların nəşini Azərbaycana qaytarsın. "Sülh göyərçini" statusuna iddia edən dövlət bu statusa layiq olduğunu əməli olaraq isbatlamalıdır. Birinci addım kimi itkinlər probleminin həllindən başlaya bilər...

Dərddən oynayan anaların əhdi, dünyasını dəyişənlərin təbii haqqı var axı.

Bahəddin Həzi

Bahəddin Həzi, Bizimyol.info