Quruculuqda təcəssüm olunan etimad

Belarus Milli Məclisinin Nümayəndələr Palatasının sədri İqor Sergeyenkonun oktyabr ayında Azərbaycana səfəri beynəlxalq siyasi dialoqun ikitərəfli layihələr üzrə praktik işlə necə uzlaşdığını müşahidə etməyə imkan yaratdı. Prezident Aleksandr Lukaşenkonun tapşırığı ilə Asiyada Qarşılıqlı Fəaliyyət və Etimad Tədbirləri üzrə Müşavirənin VII Zirvə toplantısında iştirak etmək üçün ölkəmizə gələn Belarus təmsilçisi Gəncə Avtomobil Zavoduna və Qarabağa səfərləri də proqramına daxil etdi. Görüş və səfərlərin bu ardıcıllığı mühüm məna kəsb edir. Çünki məhsul istehsal olunan və ərazilərin inkişafı üçün şərait yaradılan yerlərdə təhlükəsizlik və dövlətlərarası etimad məsələləri konkret iqtisadi məzmun əldə etmiş olur.

Bu qarşılıqlı fəaliyyətin mahiyyətini Belarusun Azərbaycandakı səfiri Dmitri Pineviç dəqiq ifadə edib: iki ölkə arasında münasibətlər müddətinə görə uzunmüddətli, məqsədlərinə görə strateji, etimad səviyyəsinə görə isə qardaşlıq xarakteri daşıyır. Diplomat əlaqələrin bu xarakterdə formalaşmasında həlledici rolu iki ölkənin Prezidentlərinə - İlham Əliyevə və Aleksandr Lukaşenkoya aid edib. Siyasi etimadın iqtisadi əhəmiyyəti, ilk öncə, birgə işi uzunmüddətli perspektivə hesablanmış şəkildə planlaşdırmaq imkanındadır. İstehsal kooperasiyası sərmayə qoyuluşu, mütəxəssis hazırlığı və maraqların uzlaşdırılmasını tələb edir, onun inkişafı isə tərəfdaşların seçilmiş kursun ardıcıllığına inamını nəzərdə tutur.

İqor Sergeyenkonun oktyabrın 15-də Milli Məclisin sədri Sahibə Qafarova ilə görüşü səfərin siyasi məzmununu tamamladı. Tərəflər konstruktiv dialoqu və beynəlxalq platformalarda qarşılıqlı dəstəyi qeyd etdilər. Parlamentlərarası qarşılıqlı fəaliyyət münasibətlərin institusional əsasını genişləndirərək ümumi vəzifələrin müzakirəsi üçün əlavə imkanlar yaradır. İstehsal obyektlərinə səfərlərlə birlikdə bu fəaliyyət əməkdaşlığı həm dövlət prioritetləri, həm də müəssisələrin konkret ehtiyacları səviyyəsində dəyərləndirməyə imkan verir.

Prezidentlərin 2024-cü il mayın 17-də Şuşaya birgə səfəri bu baxımdan əlamətdar hadisə idi. Dövlət başçıları birinci yaşayış kompleksinə baş çəkdilər, şəhərin bərpası ilə tanış oldular, Azərbaycan-Belarus birgə istehsalı olan avtobusa və Belarus tərəfinin hədiyyə etdiyi traktorlara baxış keçirdilər. Bu görüş siyasi dəstəyi dirçələn şəhərin ehtiyacları ilə bilavasitə tanışlıqla birləşdirdi. Həmin işin davamını Hökumətlərarası Komissiya və sahəvi proqramlar təmin edir: səfir Dmitri Pineviçin qiymətləndirməsinə görə, onların məzmunu razılaşmaların həyata keçirilməsi üzrə konkret vəzifələrlə müəyyən olunur. Beləliklə, ölkələrimizin rəhbərləri arasında mövcud olan etimad dövlət qurumları və müəssisələrin daimi qarşılıqlı fəaliyyətində təşkilati dayaq tapır.

İqtisadi əlaqələrin dərinliyini ən aydın şəkildə Gəncə Avtomobil Zavodunun fəaliyyəti göstərir. Səfirin sözlərinə görə, burada artıq 15 mindən çox traktor yığılıb. İri aqrar-sənaye təsərrüfatları və yenidən kənd təsərrüfatı dövriyyəsinə qaytarılan torpaqların mənimsənilməsi üçün yüksək güclü texnika da daxil olmaqla, yeni birgə layihələr nəzərdən keçirilir. Əhəmiyyətli məqam budur ki, əməkdaşlıq inkişaf etdikcə onun nəticələri ilə bağlı irəli sürülən tələblər də yüksəlir. İqor Sergeyenko müəssisəyə səfəri zamanı maşın dəstlərinin tədarükü, istehsalın lokallaşdırılması, rəqabət qabiliyyəti və texnikadan istifadənin rahatlığı məsələlərinə toxunub. Bu, istehsal sahəsində qarşılıqlı fəaliyyətin texnoloji imkanlarının və son məhsulun keyfiyyətinin mühüm rol oynadığı daha mürəkkəb vəzifələrə keçdiyini göstərir.

Texnikaya xidmət xüsusi əhəmiyyət kəsb etməyə başlayır. Belarus səfirinin bildirdiyinə görə, zavod Qarabağdakı mərkəz də daxil olmaqla, servis mərkəzləri şəbəkəsi yaradıb. İstifadəçilərdən alınan rəylər məhsulu iqlim şəraitinə və becərilən torpaqların xüsusiyyətlərinə uyğunlaşdırmağa kömək edir. Təsərrüfatlar üçün təmir xidmətlərinin əlçatanlığı kənd təsərrüfatı işlərinin ən məsul dövrlərində texnikanın boşdayanma müddətini azaltmaq imkanı deməkdir. İstehsalçı üçün isə bu, sifarişçi ilə uzunmüddətli münasibətlərin qurulmasına və məhsulun təkmilləşdirilməsinə zəmin yaradır. Kooperasiyanın qarşılıqlı faydası da məhz burada özünü göstərir. Belə ki, Azərbaycan istehsal və servis bazasını möhkəmləndirmək, Belarus isə rəqabətli bazarda mövqeyini davamlı şəkildə qorumaq imkanı əldə edir. Siyasi etimad bu prosesi dəstəkləyir, onun iqtisadi dayanıqlılığını isə birgə istehsal olunan məhsulun keyfiyyəti, səmərəliliyi və ona olan tələbat təmin edir.

Qarabağda Azərbaycan-Belarus əməkdaşlığı xüsusi ictimai əhəmiyyət daşıyır: onun nəticələri insanların doğma torpaqda həyatlarını yenidən qurmaq imkanları ilə bağlıdır. Ağdam rayonunda Qızıl Kəngərli aqroşəhərciyinin yaradılmasında Belarusun nəzərdə tutulan iştirakı yaşayış evlərini, sosial infrastrukturu və quşçuluq təsərrüfatı da daxil olmaqla, aqrar-sənaye kompleksini əhatə edir. Cənab Pineviçin sözlərinə görə, bu komponentlər iş yerlərinin yaradılmasına və ərzaq təhlükəsizliyinin möhkəmləndirilməsinə xidmət etməlidir.

Belə yanaşmanın əhəmiyyəti onun elementlərinin qarşılıqlı bağlılığında özünü büruzə verir. Yaşayış evləri insanların doğma yerlərinə qayıdışı üçün şərait yaradır, sosial müəssisələr ailələrin gündəlik ehtiyaclarını təmin edir, istehsal isə gəlir mənbələri formalaşdırır. Bu istiqamətlərin birgə inkişafı ərazidə dayanıqlı məskunlaşmaya kömək edə bilər: insanlar üçün öz məşğulluq imkanlarını və övladlarının peşə gələcəyini görmək vacibdir. Belarusun aqroşəhərciklər sahəsində təcrübəsi bu halda kənd həyatının kompleks təşkilinin əsası kimi maraq doğurur. Bununla belə, həmin təcrübənin yerli təbii şəraitə, təsərrüfat imkanlarına və geri qayıdan əhalinin ehtiyaclarına uyğunlaşdırılması tələb olunur.

Buna görə də layihənin gələcək nəticələrini tikinti işlərinin təsərrüfat fəaliyyətinin başlanması ilə nə dərəcədə uğurla əlaqələndiriləcəyinə əsasən qiymətləndirmək daha məqsədəuyğundur. Suya çıxış imkanları, işçilərin hazırlanması, məhsulun emalı və satışı aqrar-sənaye komponentinin dayanıqlılığını müəyyənləşdirəcək. Layihənin perspektivlərini qiymətləndirmək üçün bu analitik meyarlar yaşayış məntəqəsinin bərpasına uzunmüddətli iqtisadi prosesin başlanğıcı kimi dəyərləndirməyə imkan verir. Prosesdə, həmçinin infrastrukturun yaradılması iqtisadi cəhətdən dayanıqlı yerli təsərrüfatın formalaşdırılması ilə müşayiət olunmalıdır.

Ağdamdakı sənaye layihələri prosesin digər tərəfini önə çəkir. “Vertus” şirkətinin Belarusun iştirakı ilə istehsal etdiyi liftlər artıq Bakıda, Sumqayıtda və Qarabağda istifadə olunur, istehsalın genişləndirilməsi isə Ağdam sənaye zonası ilə bağlıdır. Soyuducu və paltaryuyan maşınların istehsalı müəssisənin inkişafının növbəti mərhələsi kimi, yəni lift avadanlığının, eskalator texnikasının və qaldırıcı mexanizmlərin istehsalı qurulduqdan sonra nəzərdə tutulur. Bu ardıcıllıq əməkdaşlığın hazırda hansı mərhələdə olduğunu və gələcək imkanlarını anlamaq üçün vacibdir.

Bərpa işləri avadanlığa ilkin tələbat yaradır, lakin müəssisənin uzunmüddətli dayanıqlılığı sifarişçilərin dairəsinin genişləndirilməsini tələb edir. Birgə istehsal müəssisələrinin üçüncü ölkələrin bazarlarına yönəlməsi strateji məna daşıyır. Bu, yaradılan istehsal güclərinin bərpa olunan regiondan kənardakı tələbatı da ödəyə biləcəyi perspektiv açır.

Azərbaycan üçün belə inkişaf istiqaməti Ağdamın iş yerləri yaradan və inkişaf üçün öz iqtisadi əsasını formalaşdıran istehsal mərkəzi kimi mövqeyini möhkəmləndirmək imkanı deməkdir. Belaruslu tərəfdaşlar üçün isə bu, sənaye sahəsində bilik və bacarıqlarını tətbiq etmək, eləcə də satış imkanlarını genişləndirmək üçün şərait yaradır. İxrac perspektivi, öz növbəsində, məhsulun hər bir konkret bazarda rəqabət qabiliyyətinin təsdiqlənməsini tələb edəcək. Ərazinin bərpası eyni zamanda onun gələcək iqtisadi müstəqilliyi üçün zəmin yaratdıqda qarşılıqlı maraq xüsusilə dolğun məzmun qazanmış olur.

Bu imkanların həyata keçirilməsi nəqliyyat əlaqələrindən də asılıdır. Cənab Pineviç iki ölkə arasındakı məsafənin doğurduğu xərclərə, dəmir yolu, avtomobil və hava əlaqələrinin əhəmiyyətinə diqqət çəkir. Diplomat maneələr sırasında nəqliyyat dəhlizlərinə təsir edən xarici qeyri-sabitliyi xüsusi qeyd edir. Birgə müəssisələr üçün daşımaların proqnozlaşdırıla bilməsi komplektləşdirici hissələrin tədarük müddətlərinə, sifarişlərin yerinə yetirilməsinə və məhsulun yekun dəyərinə birbaşa təsir göstərir. Buna görə də logistikanın təkmilləşdirilməsi istehsal əməkdaşlığının rentabelliyini təmin edən şərtlərdən birinə çevrilir. 

Bu kontekstdə ikitərəfli gündəliklə AQEM-in Zirvə toplantısındakı müzakirələr arasındakı əlaqənin praktik mahiyyəti aydınlaşır. Bakıda çıxış edən İqor Sergeyenko Müşavirənin fəaliyyətinin Avrasiyanın digər təşkilatları ilə uzlaşdırılmasını dəstəkləyib. Tranzitin inkişafında maraqlı olan dövlətlər üçün regional əməkdaşlıq mexanizmlərinin bir-birinə uyğunluğu iqtisadi əlaqələrin dayanıqlılığı baxımından əhəmiyyətlidir. Çoxtərəfli dialoq risklərə yanaşmaların uzlaşdırılmasına kömək edə bilər, daşımalarla bağlı konkret vəzifələrin həlli isə nəqliyyat qurumlarının və operatorlarının davamlı işini tələb edir. 

Tərəfdaşlığın kadr bazası da eyni dərəcədə mühüm əhəmiyyət daşıyır. Səfir Qarabağ Universiteti, Bakı Dövlət Universiteti, ADA Universiteti və Azərbaycanın digər regionlarındakı təhsil müəssisələri ilə qarşılıqlı fəaliyyəti xüsusi qeyd edir. O, təhsil layihələrini münasibətlərin beş-yeddi il sonrakı perspektivləri və əməkdaşlığın gələcək iştirakçı nəslinin hazırlanması ilə əlaqələndirir. Universitetlərarası əlaqələrin əhəmiyyəti sonradan mühəndislik, idarəetmə və tədqiqat sahələrində həllər üçün dayaq ola biləcək biliklərin toplanmasında və peşəkar təmasların qurulmasındadır. Qarabağ üçün mütəxəssis hazırlığını yerli iqtisadiyyatın formalaşmaqda olan ehtiyacları ilə uzlaşdırmaq imkanı xüsusilə vacibdir. 

Səhiyyə sahəsi bu qarşılıqlı fəaliyyətə bilavasitə ictimai məzmun qazandırır. Dmitri Pineviç müvafiq ixtisaslaşmış müəssisələrin əməkdaşlığını, transplantologiya və onkologiya sahələrində təcrübə mübadiləsini, kardiologiya və təxirəsalınmaz tibbi yardım sahələrində birgə iş perspektivlərini qeyd edir. O, əczaçılıq istiqamətini tibb ictimaiyyətinin təklif olunan preparatlara və texnologiyalara etimadını tələb edən uzunmüddətli proses kimi nəzərdən keçirir. Burada nəticəlilik pasiyentlərə göstərilən yardımın keyfiyyəti və peşəkar qərarların əsaslılığı ilə müəyyən olunur. Beləliklə, təhsil və səhiyyə əlaqələri tərəfdaşlığın ictimai əsasını genişləndirir: onun dayanıqlığını əməkdaşlığın gündəlik fəaliyyətlərinin bir hissəsinə çevrildiyi mütəxəssislər və müəssisələr təmin edir.

Bu qarşılıqlı fəaliyyətin regional əhəmiyyəti Belarusun Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin nizamlanmasına dair mövqeyində də özünü göstərir. Dmitri Pineviç sülh prosesinin iki dövlətin öz işi olduğunu vurğulamaqla yanaşı, xarici tərəfdaşların iqtisadi və humanitar layihələr vasitəsilə konstruktiv dəstək göstərməsini də mümkün sayır.

Xarici tərəfdaş Bakı və İrəvanın qərarlarının müstəqilliyinə hörmətlə yanaşaraq dinc inkişaf üçün əlavə stimullar yarada bilər. İqtisadi əlaqələr proqnozlaşdırılması mümkün şəraitdə və sabitlikdə maraqlı olan iştirakçıların dairəsini genişləndirə bilər. Belarusun Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərinin bərpasında iştirakı bu baxımdan konkret məzmun daşıyır: bu iştirak regionun tamhüquqlu iqtisadi və ictimai həyata qayıdışına dəstək verir.

Azərbaycan-Belarus münasibətlərinin növbəti mərhələsini birgə təşəbbüslərin davamlı nəticə vermək qabiliyyətinə görə qiymətləndirmək məqsədəuyğun olardı. İstehsal müəssisələri üçün bu, məhsula tələbatın olması və sifarişçilər qarşısında öhdəliklərin yerinə yetirilməsi, ərazi inkişafı layihələri üçün daimi məşğulluğun yaranması, universitetlərarası qarşılıqlı fəaliyyət üçün isə əldə olunmuş biliklərin tətbiqi deməkdir. Belə meyarlar tərəfdaşlığın keyfiyyətini protokol tədbirlərindən kənarda da qiymətləndirməyə şərait yaradır.

İqor Sergeyenkonun oktyabr səfəri siyasi dəstəyin praktik vəzifələrin həlli ilə nə dərəcədə ardıcıl müşayiət olunacağı sualını qoymağa əsas verir. Cavab müəssisələrin əldə edəcəkləri nəticələrdə, mütəxəssislərin işində və vətəndaşlar üçün açılan imkanlarda özünü göstərəcək. Azərbaycanla Belarusun yaxınlaşmasının uzunmüddətli mənası da bundadır: formalaşmış etimad birgə qərarlar üçün imkan yaradır, bu qərarların cəmiyyətə gətirdiyi fayda isə münasibətlərin gələcək möhkəmliyini müəyyənləşdirir.

XQ-nin Analitik Mərkəzi

­­­­