Tarix və ədəbiyyatın “Mədəniyyət” fənnində birləşdirilməsi: Təhsil siyasətində yeni model?

Xudaqulu Tahirov

Son dövrlər təhsil ictimaiyyətində rəsmi açıqlama verilməsə də, müxtəlif mənbələrdən sızan məlumatlara görə ümumtəhsil proqramlarında 2040-cı ilə qədər nəzərdə tutulan dəyişikliklərdən biri tarix və ədəbiyyat fənlərinin birləşdirilərək “Mədəniyyət” adlı yeni fənn altında tədris olunmasıdır. Məsələnin diqqət çəkən tərəfi ideyanın özündən daha çox onun müzakirə mühitindən kənarda formalaşdığı təəssüratıdır. Təhsil sistemində bu miqyasda məzmun dəyişikliyi pedaqoji ictimaiyyət, müəllim korpusu və elmi dairələrlə açıq müzakirə aparılmadan gündəmə gəlirsə, bu artıq sadəcə kurikulum yenilənməsi deyil, təhsilin ictimai xarakteri baxımından ciddi suallar doğuran prosesdir. Çünki tarix və ədəbiyyat təkcə məktəb fənni deyil, cəmiyyətin kollektiv yaddaşını, dil düşüncəsini və mədəni kimliyini formalaşdıran əsas sütunlardır. Bu səbəbdən onların strukturuna toxunan istənilən təşəbbüs tək pedaqoji deyil, həm də sosial və mədəni məsuliyyət tələb edən qərardır.

Tarix və ədəbiyyat fənlərinin birləşdirilərək “Mədəniyyət” adı altında tədris olunması ilə bağlı yayılan məlumatlar təkcə kurikulum dəyişikliyi deyil, humanitar təhsilin fəlsəfəsinə toxunan məsələdir. Burada əsas problem yeniliyin olub-olmaması yox, bu tip qərarların cəmiyyətə açıq müzakirə edilmədən, pedaqoji ictimaiyyətin iştirakı olmadan formalaşdırılması ehtimalıdır. Təhsil sistemində məzmun dəyişiklikləri sadə inzibati qərar deyil; bu, bir xalqın tarixi yaddaşına, dil düşüncəsinə və mədəni özünüdərkinə müdaxilə deməkdir. Belə addımların səssiz aparılması isə təhsilin ictimai xarakterinə ziddir. Çünki kurikulum dövlət sənədi olmaqla yanaşı, həm də cəmiyyət müqaviləsidir.

Fənlərarası inteqrasiya ideyası müasir pedaqogikada geniş yayılıb və bu, danılmazdır. Dünyanın müxtəlif təhsil sistemlərində şagirdin dünyanı parçalara bölünmüş biliklər toplusu kimi deyil, əlaqəli sistem kimi dərk etməsi məqsəd qoyulur. Tarix, ədəbiyyat, incəsənət və sosial biliklərin qarşılıqlı əlaqədə öyrədilməsi şagirdin həm kontekstual düşünmə, həm də mədəni hadisələri səbəb-nəticə əlaqəsi içində anlama bacarığını gücləndirir. Lakin beynəlxalq təcrübədə diqqət çəkən əsas məqam budur ki, inteqrasiya fənlərin ləğvi yolu ilə deyil, onların əməkdaşlığı yolu ilə aparılır. Yəni tarix tarix olaraq qalır, ədəbiyyat ədəbiyyat olaraq qalır, sadəcə mövzuların kəsişdiyi nöqtələrdə paralel planlaşdırma və tematik layihələr həyata keçirilir.

ABŞ-da tətbiq olunan “Social Studies” yanaşması çox vaxt nümunə kimi göstərilir, lakin bu modeldə də tarix ayrıca istiqamət kimi mövcuddur və ədəbiyyat dil və ədəbiyyat blokunun tərkibində saxlanılır. Beynəlxalq Baccalaureate proqramlarında fənlərarası əlaqə sistemli şəkildə qurulsa da, bu, vahid “mədəniyyət” fənni yaratmaq formasında deyil, layihə əsaslı inteqrasiya şəklində tətbiq olunur. UNESCO və Avropa təhsil çərçivələrində də “mədəniyyət”, “qlobal vətəndaşlıq”, “dəyərlər” kimi anlayışlar kurikulumun fəlsəfi əsasını təşkil edir, lakin bunlar ayrıca fənnin adı kimi deyil, bütün fənlərə yayılan kompetensiya istiqamətləri kimi təqdim edilir. Yəni beynəlxalq praktika göstərir ki, mədəni kontekstin gücləndirilməsi humanitar fənləri bir çətir altında toplamaqla deyil, onların arasında əlaqə qurmaqla həyata keçirilir.

Tarix və ədəbiyyatın birləşdirilməsi ideyası zahirən cazibədar görünə bilər. Tarixi dövrün ədəbi mətnlərlə birlikdə öyrənilməsi şagirdə faktı deyil, dövrün ruhunu anlamağa kömək edə bilər. Bu, empatiya, mədəni təfəkkür və geniş dünyagörüş formalaşdıra bilər. Lakin risk də elə burada başlayır. Tarix fənninin əsas gücü xronologiya, səbəb-nəticə analizi və mənbə ilə işləmə bacarığıdır. Ədəbiyyatın gücü isə mətn təhlili, obrazların semantik açılışı və dilin incəliklərinin dərkidir. Bu iki sahənin metodikası fərqlidir. Onları vahid çərçivəyə salmaq çox vaxt hər iki sahənin dərinliyini azaltmaqla nəticələnir. Nəticədə şagird nə tarixçi kimi düşünməyi, nə də mətni analitik şəkildə oxumağı tam mənimsəyə bilir.

Digər ciddi məsələ müəllim amilidir. Tarix müəllimi ilə ədəbiyyat müəlliminin ixtisas hazırlığı, metodik alətləri və dərs qurma prinsipləri fərqlidir. Yeni “mədəniyyət” fənni üçün isə bu iki sahəni eyni dərinlikdə bilən kadrlar praktik olaraq mövcud deyil. Qısa müddətdə belə kadrların hazırlanması isə real görünmür. Bu halda tədris ya tarix yönümlü səthi ədəbiyyata, ya da ədəbiyyat yönümlü səthi tarixə çevriləcək. Hər iki halda itirən şagird olacaq.

Qiymətləndirmə məsələsi də açıq qalır. Tarixdə fakt, analiz və mənbə işi önəmlidir, ədəbiyyatda isə şərh, təhlil və yaradıcılıq. Bu iki fərqli yanaşmanı vahid ölçmə mexanizminə salmaq mürəkkəbdir və ciddi metodoloji baza tələb edir. Bu baza olmadan dəyişiklik formal xarakter daşıyacaq.

Bu səbəbdən ən rasional model fənlərin ləğvi deyil, inteqrativ modul sistemidir. Tarix və ədəbiyyat fənləri saxlanılmalı, lakin müəyyən mövzular üzrə “mədəniyyət modulları” tətbiq oluna bilər. Məsələn, bir tarixi dövr həm tarix dərsində faktoloji, həm ədəbiyyat dərsində mətn üzərindən, həm də incəsənət nümunələri vasitəsilə paralel işlənə bilər. Bu model beynəlxalq təcrübəyə də uyğundur və hər iki fənnin elmi-metodik müstəqilliyini qoruyur.

Nəticə etibarilə, məsələ təkcə iki fənnin birləşdirilməsi deyil, humanitar təhsilin gələcək istiqamətidir. Əgər məqsəd həqiqətən mədəni şüuru gücləndirməkdirsə, bu, səssiz inzibati qərarla deyil, geniş pedaqoji müzakirə, pilot tətbiq və elmi əsaslandırma ilə aparılmalıdır. Əks halda islahat adı ilə atılan addım humanitar təhsilin zəifləməsinə, nəticədə isə tarixi yaddaşı və düşüncə mədəniyyəti zəif olan nəsillərin formalaşmasına səbəb ola bilər. Təhsildə tələskənlik inkişaf deyil, risk yaradır; xüsusilə söhbət millətin yaddaşını və dil düşüncəsini formalaşdıran fənlərdən gedirsə.