Tarixdən gələn güc, gələcəyə yönəlik birlik

Azərbaycan ilə Mərkəzi Asiya təhlükəsizlik və inkişaf naminə bir sıradadır

Avrasiya geosiyasi məkanında cərəyan edən irimiqyaslı dəyişikliklər regionlararası əlaqələrin xarakterini tamamilə fərqli müstəviyə daşıyır. Cənubi Qafqaz regionu ilə Mərkəzi Asiya coğrafiyası arasında formalaşan inteqrasiya formatı strateji tərəfdaşlıq fəlsəfəsini yeniləyir. Azərbaycan Respublikasının Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının Məşvərət Görüşlərində iştirakçı qismində təmsil olunması Avrasiyanın geosiyasi xəritəsində tam fərqli güc mərkəzinin yarandığını nümayiş etdirir.

Müvafiq diplomatik addım təkcə tərəflərin yaxınlaşmasını təmin etmir, həmçinin beynəlxalq münasibətlər sistemində müstəqil xarici siyasət yürüdən dövlətlərin strateji alyansını rəsmiləşdirir. Coğrafi sərhədləri aşan diplomatik yaxınlıq qlobal güclərin bölgədəki nüfuz mübarizəsinə qarşı milli suverenliyin qorunması baxımından mühüm sipər rolunu oynayır. Avrasiyanın düz mərkəzində formalaşan strateji blok regional təhlükəsizlik mühitinin dəyişməz dayaq nöqtəsi kimi qəbul edilir. Rəsmi Bakı və Asiya paytaxtları ortaq təhlükəsizlik və sabitlik paradiqması yaradaraq kənar müdaxilələrin qarşısını almağı hədəfləyirlər.

Dövlətlərarası münasibətlərin arxasında çoxəsrlik müştərək tale, etnik-mədəni yaxınlıq və mənəvi irs dayanır. Lakin tarixi tellər sadəcə keçmişin xatirəsi statusunda qalmayaraq, hazırkı geosiyasi platformanın ideoloji sütunu kimi fəaliyyət göstərir. Xalqların mənəvi yaxınlığı siyasi rəhbərliklərin strateji qərarlar qəbul etməsinə əlverişli şərait yaradır və diplomatik fəaliyyətlərə sarsılmaz dayaq bəxş edir. Tarixdən gələn təmaslar regionlar arasında müdafiə, təhlükəsizlik və xarici siyasət koordinasiyasını asanlaşdıran mühüm elementdir. Dövlət başçılarının müntəzəm səfərləri, imzalanan bəyanatlar və müttəfiqlik sazişləri mövcud əlaqələrin səviyyəsini institusional çərçivəyə saldı. Özbəkistan Respublikasının paytaxtı Daşkənd şəhərində reallaşan Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının 7-ci Məşvərət Görüşü müvafiq əməkdaşlığı tamamilə fərqli müstəviyə daşıdı. Azərbaycanın həmin platformaya tamhüquqlu tərəfdaş kimi daxil olması inteqrasiya səviyyəsini növbəti mərhələyə qaldırır. Rəsmi Bakının iştirakı ilə genişlənən əməkdaşlıq formatı qlobal əhəmiyyətli geopolitik ittifaqa çevrilir.

Şuşada təşkil olunan IV Qlobal Media Forumunda Prezidentin qeyd etdiyi kimi, Azərbaycan ilə Mərkəzi Asiya arasında siyasi inteqrasiya yeni mərhələyə qədəm qoyaraq vahid siyasi məkanın formalaşmasını sürətləndirir. Dünyanın aparıcı güc mərkəzləri olan müxtəlif qütblərin təzyiqləri qarşısında orta güclərin həmrəy olaraq fəaliyyət göstərməsi mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Azərbaycanın rəhbərliyi tərəfindən irəli sürülən çoxvektorlu və balanslaşdırılmış xarici siyasət xətti qardaş paytaxtların geopolitik maraqları ilə tamamilə üst-üstə düşür. Belə yanaşma hər hansı kənar hegemon gücdən asılılığı minimuma endirir, tərəflərə daxili və xarici qərarlarında mütləq müstəqillik qazandırır. Region ölkələri milli maraqlarını təmin etmək üçün mütəmadi şəkildə eyni mövqedən çıxış etməyi üstün tuturlar. Formalaşan strateji xətt beynəlxalq qurumlarda tərəflərin mövqelərini koordinasiya etməyə geniş imkan yaradır. Bu proses region xalqlarının təhlükəsiz gələcəyini qarant altına alır. Hərbi, diplomatik və logistik vəhdət yaranmış geosiyasi reallığın uzunmüddətli davamlılığını təmin edən mühüm parametrlər sırasındadır.

Azərbaycan ilə Özbəkistan və Qazaxıstan arasındakı ikitərəfli əlaqələrin yüksək səviyyəsi regional ittifaqın möhkəmlənməsinə bilavasitə təsir göstərir. Siyasi liderlərin qarşılıqlı etimadı və dostluq münasibətləri strateji tərəfdaşlığı tam müttəfiqlik səviyyəsinə yüksəltməyə imkan yaradıb. Xüsusilə, Daşkənd və Astana rəhbərliyi tərəfindən azad edilmiş ərazilərin bərpasında nümayiş etdirilən fəal dəstək diplomatik həmrəyliyin sarsılmazlığını nümayiş etdirir. Qardaş respublikaların işğaldan azad olunmuş bölgələrdə həyata keçirdiyi humanitar layihələr beynəlxalq ictimaiyyətə verilən son dərəcə güclü mesajdır. Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin Asiya dövlətləri tərəfindən qətiyyətlə dəstəklənməsi regionda sülhün qorunmasında həlledici rol oynayır. Tərəflər arasında müdafiə və təhlükəsizlik sahələrində imzalanan ikitərəfli sazişlər isə hərbi-siyasi əməkdaşlığın inkişaf istiqamətlərini müəyyənləşdirir. Keçirilən ortaq hərbi təlimlər, müdafiə sənayesi çərçivəsində atılan addımlar dövlətlərin sərhəd toxunulmazlığını təmin edən mühüm amildir. Rəsmi qurumların ardıcıl fəaliyyəti sayəsində yaradılan hərbi-siyasi blok xarici təhlükələrə qarşı ortaq fəaliyyət konsepsiyasını reallığa çevirir.

Türkmənistanın xarici siyasətində neytrallıq statusu mühüm yer tutsa da, Xəzər dənizi hövzəsində həyata keçirilən təhlükəsizlik addımları tərəfləri davamlı olaraq yaxınlaşdırır. İki sahilyanı dövlət Xəzərin gələcəyini və sabitliyini ortaq məsuliyyət kimi qəbul edir. Xəzər hövzəsinin hərbsizləşdirilməsi və kənar qüvvələrin dənizə daxil olmasının qarşısının alınması yönündə göstərilən qətiyyət regional təhlükəsizliyin qarantına çevrilib. Siyasi dialoqun inkişafı, müntəzəm məsləhətləşmələr və diplomatik yaxınlıq Aşqabad və Bakı arasında etimad mühitini gücləndirib. Xarici təzyiqlərdən uzaq, bərabərhüquqlu və qarşılıqlı hörmətə əsaslanan əlaqələr regionda təhlükəsizliyin qorunmasında əvəzsiz rol oynayır. Qırğızıstan və Tacikistanın Cənubi Qafqazın aparıcı gücü ilə qurduğu strateji tərəfdaşlıq əlaqələri də inteqrasiyanın ayrılmaz hissəsidir. Mürəkkəb dağlıq coğrafiyaya malik olan həmin respublikalar üçün xarici siyasətin şaxələndirilməsi son dərəcə müstəsna əhəmiyyət daşıyır. Bişkek və Düşənbə rəhbərliyinin ardıcıl təmasları tərəflərin qlobal müstəvidə vahid siyasi mövqe nümayiş etdirməsini asanlaşdırır. Diplomatik koordinasiyanın güclənməsi dövlətlərə nüfuzlu təşkilatlarda qarşılıqlı dəstək verməyə geniş meydan açır.

Qərb dövlətlərinin, o cümlədən beynəlxalq təsisatların regiona artan marağı mövcud ittifaqın geosiyasi rolunu fasiləsiz şəkildə artırır. Amerika qitəsi ölkələri və Avropa İttifaqının irəli sürdüyü çoxtərəfli dialoq platformaları Azərbaycanın fəal iştirakı ilə yeni məzmun qazanaraq daha geniş diplomatik əməkdaşlıq formatına yüksəlir. Vaşinqtonun bölgədəki strateji maraqları Xəzər qovşağını sabitlik mərkəzi kimi qəbul etməni şərtləndirir. Yüksək çinli diplomatların bölgəyə etdiyi mütəmadi səfərlər, imzalanan strateji tərəfdaşlıq sənədləri müvafiq reallığı tam təsdiqləyir. Qərbin Orta Dəhliz layihəsinə verdiyi siyasi dəstək Asiya ölkələrinin müstəqil xarici siyasət kursunu gücləndirməklə yanaşı, onları böyük qonşuların təzyiqlərindən sığortalayır. Nəqliyyat marşrutlarının diversifikasiyası xalis siyasi amil qismində çıxış edir. Dövlətlərin vahid tranzit strategiyası formalaşdırması beynəlxalq güclərin regiona fərqli prizmadan, daha yüksək hörmətlə yanaşmasını tələb edir. Siyasi rəhbərliklərin uzaqgörən qərarları nəticəsində qurulan nəqliyyat qovşaqları dövlətlərin beynəlxalq danışıqlarda masadakı mövqelərini dəfələrlə gücləndirir və milli suverenliyin toxunulmazlığına xidmət edir.

Siyasi rəhbərlərin nümayiş etdirdiyi uzaqgörən iradə, rasional davranış tərzi regional inteqrasiyanın gələcək taleyini mütləq dərəcədə müəyyənləşdirir. Liderlərin qarşılıqlı etimadı diplomatik münasibətlərə güclü dinamika qazandıraraq ortaq inkişafın tempini sürətləndirir. Münasibətlərin indiki inkişaf tempini qorumaq üçün gələcək illərdə daha çox sistemli koordinasiya tələb olunur. Hökumətlərin davamlı məsləhətləşmələrə əsaslanan qərarları region xalqlarının təhlükəsiz, azad həyat sürməsinə mütləq zəmanət formalaşdırır. Orta və uzunmüddətli perspektivdə inteqrasiyanın fərqli mərhələlərə keçid alacağı heç kəsdə şübhə doğurmur.

Yusif ŞƏRİFZADƏ
XQ