Tarixi mənbələrin ədəbi dilə təsiri

Bakı, 25 fevral, AZƏRTAC

Azərbaycan ədəbi dili xalqın milli kimliyinin, mədəniyyətinin və mənəvi dünyasının əsas dayağı kimi formalaşıb. Onun inkişafı əsrlər boyu tarixi mənbələrin, yazılı abidələrin, şifahi xalq yaradıcılığının və ictimai-siyasi proseslərin təsiri altında baş verib. Ədəbi dil yalnız ünsiyyət vasitəsi deyil, həm də milli yaddaşın qorunması, mədəniyyətin yaşadılması və gələcək nəsillərə ötürülməsi üçün mühüm alətdir. Dilimizin tarixi kökləri Orxon-Yenisey yazıları və qədim türk abidələrinə dayanır. Bu mənbələrdəki sözlər, ifadələr və sintaktik quruluş Azərbaycan dilinin fonetik və morfoloji əsaslarını formalaşdırıb, oğuz və qıpçaq dillərində yazılmış mətnlər isə dilin zənginləşməsinə və dialekt çalarlarının yaranmasına səbəb olub. XI əsrdə yazıya alınmış “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanı xalq danışıq dilinə yaxın üslubu, atalar sözləri və obrazlı ifadələri ilə ədəbi dilin poetik gücünü artırıb, milli düşüncə tərzinin formalaşmasına möhkəm zəmin yaradıb.

Bu sətirlər AMEA Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutunun elmi işçisi İlahə Ələkbərovanın AZƏRTAC-a təqdim etdiyi “Tarixi mənbələrin ədəbi dilə təsir” adlı məqaləsində yer alıb. Məqaləni təqdim edirik.

Orta əsrlərdə klassik ədəbiyyatın nümayəndələri Azərbaycan ədəbi dilinin inkişafında həlledici rol oynayıblar. Onların əsərləri dilin həm bədii, həm fəlsəfi, həm də ictimai məzmun daşımaq gücünü möhkəmləndirib.

Xanlıqlar dövründə yazılmış salnamələr, dövlət yazışmaları və dini mətnlər dilin rəsmi üslubunun formalaşmasına xidmət edib. “Tarixi-Rəşidiyyə”, “Şahnamə” tərcümələri və digər mənbələr dilin hüquqi və inzibati funksiyalarını inkişaf etdirərək onu çoxşaxəli ifadə vasitəsinə çevirib. Şifahi xalq yaradıcılığı – bayatılar, nağıllar, dastanlar – xalq dilinin canlı nümunələrini qoruyaraq ədəbi dilin leksik fondunu zənginləşdirib, emosional və obrazlı gücünü artırıb.

XIX əsrdə maarifçilik hərəkatı ilə dilin sadələşdirilməsi prosesi başlanıb. Mirzə Fətəli Axundzadə dilin sadə və aydın olmasını vacib sayıb, Həsən bəy Zərdabi isə “Əkinçi” qəzetini nəşr etməklə Azərbaycan dilinin mətbuatda geniş yayılmasına nail olub. Bu dövr ədəbi dilin normallaşmasına və geniş kütlələr arasında möhkəmlənməsinə böyük töhfə verib.

XX əsrdə sovet dövründə Azərbaycan dili rəsmi status qazanaraq təhsil, idarəçilik və mətbuatda tətbiq olunub, müstəqillik dövründə isə dövlət dili statusu təsdiqlənib. Müasir mərhələdə Azərbaycan dili həm mətbuatda, həm təhsildə, həm də rəqəmsal mühitdə geniş istifadə olunur, yeni üslublar qazanaraq inkişafını davam etdirir. İnternet və sosial media dilin yeni üslublarını formalaşdıraraq onun daha çevik və müasir tələblərə uyğun olmasına şərait yaradıb. Bu gün ədəbi dil yalnız milli kimliyin qorunması üçün deyil, həmçinin qlobal informasiya mühitində Azərbaycan xalqının özünüifadəsi üçün güclü bir vasitədir.

Nəticə etibarilə, tarixi mənbələr Azərbaycan ədəbi dilinin formalaşmasında həlledici rol oynayıb, onun zənginləşməsi və inkişafı üçün möhkəm təməl yaradıb. Yazılı abidələr, klassik poeziya, salnamələr və şifahi xalq yaradıcılığı birgə şəkildə dilin müxtəlif üslublarını formalaşdırıb, milli kimliyin qorunmasına və gələcək nəsillərə ötürülməsinə xidmət edib. Azərbaycan ədəbi dili bu gün də həmin tarixi irs üzərində inkişafını davam etdirərək xalqın mədəniyyətini və mənəvi dəyərlərini ifadə edən güclü vasitə kimi mövqeyini qorumaqdadır.