Tayvanın REKORD müdafiə büdcəsi: NƏ BAŞ VERİR?

Tayvanın gələn il üçün müdafiə xərclərini ilk dəfə 1 trilyon Tayvan dollarından, yəni təxminən 31,5 milyard ABŞ dollarından yuxarı qaldırmaq planı regionda diqqətlə izlənilir.

Prezident Lay Çinq-te bu qərarı adanın özünümüdafiə imkanlarını və çəkindirici gücünü artırmaq zərurəti ilə izah edir. Pekin isə büdcə artımını Tayvanın hərbi qarşıdurmaya hazırlaşması və Çindən ayrılmaq mövqeyini silah gücü ilə qorumağa çalışması kimi təqdim edir. Məsələ təkcə ayrılan vəsaitin həcmindən ibarət deyil. Tayvan rəhbərliyi bununla həm Çin qarşısında geri çəkilməyəcəyini, həm də beynəlxalq tərəfdaşlarının dəstəyinə layiq olduğunu göstərmək istəyir. Ona görə rekord büdcə hərbi sənəd olmaqla yanaşı, Çin, ABŞ və Tayvan cəmiyyətinə ünvanlanmış siyasi mesajdır.

Tayvan rəhbərliyinin narahatlığı tamamilə əsassız deyil. Çin son illər ada ətrafında hərbi təlimlərini, döyüş təyyarələrinin uçuşlarını və hərbi gəmilərin fəaliyyətini artırıb. Bu təzyiq klassik hərbi hücumla məhdudlaşmır və iqtisadi məhdudiyyətlər, kiberhücumlar, dezinformasiya kampaniyaları və diplomatik təcrid cəhdləri ilə tamamlanır.

Pekin Tayvanın Çin ərazisinin bir hissəsi olduğunu bildirir və zərurət yaranacağı halda güc tətbiqini istisna etmir. Tayvan isə yalnız ada əhalisinin öz gələcəyini müəyyənləşdirə biləcəyini vurğulayır. Qarşılıqlı güzəşt imkanlarının daralması hər iki tərəfin hərbi hazırlığı təhlükəsizliyin əsas təminatı kimi görməsinə səbəb olur.

Yeni büdcənin mühüm hissəsinin yalnız ənənəvi silahların alınmasına deyil, süni intellektə, pilotsuz uçuş aparatlarına və yerli müdafiə sənayesinə yönəldilməsi nəzərdə tutulur. Tayvan yaxşı anlayır ki, ərazi və əhali baxımından Çinlə bərabər hərbi qüvvə yaratmaq mümkün deyil. Buna görə Taipei daha kiçik, çevik və çətin sıradan çıxarılan müdafiə sistemlərinə üstünlük verir. Dronlar, sahil raketləri, mobil hava hücumundan müdafiə vasitələri, dəniz minaları və kiberimkanlar mümkün hücumun qiymətini Pekin üçün yüksəldə bilər. Məqsəd Çin ordusunu tam məğlub etməkdən daha çox, sürətli qələbəni mümkünsüz göstərməkdir. Tayvan bununla Pekinə hərbi əməliyyatın uzunmüddətli, bahalı və nəticəsi əvvəlcədən bilinməyən qarşıdurmaya çevriləcəyi mesajını verir.

Lakin çəkindirmə məqsədilə görülən tədbirlər bəzən qarşı tərəfdə daha böyük təhlükə hissi yaradır. Pekin Tayvanın hərbi imkanlarının gücləndirilməsini müdafiə tədbiri deyil, gələcək müstəqillik üçün hazırlıq kimi qiymətləndirir. Çin rəhbərliyi xüsusilə yerli müdafiə sənayesinin inkişafından və ABŞ silahlarından asılılığın tədricən azalmasından narahat ola bilər. Buna cavab olaraq Çin ada ətrafındakı təlimləri genişləndirə, dəniz və hava blokadasını sınaqdan keçirə, iqtisadi təzyiqi artıra bilər. Beləliklə, Tayvanın özünü daha təhlükəsiz hiss etmək üçün atdığı addımlar Pekinin hərbi fəaliyyətinin genişlənməsinə səbəb ola bilər. Bu, beynəlxalq münasibətlərdə bir tərəfin müdafiə tədbirinin digər tərəf tərəfindən hücum hazırlığı kimi qəbul edildiyi klassik təhlükəsizlik dilemmasıdır.

Məsələnin arxasında ABŞ–Çin rəqabəti də dayanır. Vaşinqton Tayvanı rəsmi olaraq müstəqil dövlət kimi tanımasa da, adanın əsas hərbi və siyasi tərəfdaşı olaraq qalır. ABŞ Tayvanın müdafiə xərclərini artırmasını istəyir, çünki mümkün böhran zamanı bütün yükün Amerika qüvvələrinin üzərinə düşməsini istəmir. Tayvanın yarımkeçirici sənayesindəki xüsusi mövqeyi də adanın təhlükəsizliyini qlobal iqtisadiyyat üçün həyati məsələyə çevirir. Tayvan boğazında hərbi qarşıdurma Yaponiya, Cənubi Koreya və Filippinin təhlükəsizliyinə, eləcə də dünya üzrə texnologiya istehsalına ciddi zərbə vura bilər. Buna görə büdcə qərarı Tayvanın daxili məsələsi deyil, Hind–Sakit okean regionunda qüvvələr nisbətinə təsir göstərən addımdır.

Tayvanın müdafiə büdcəsini artırması yaxın zamanda müharibənin başlayacağı anlamına gəlmir. Əksinə, Taipei güclü müdafiə imkanlarının Pekini hərbi əməliyyatdan çəkindirəcəyinə ümid edir. Bunun nə dərəcədə nəticə verəcəyi isə silahların sayından çox, Tayvan ordusunun hazırlığından, cəmiyyətin böhrana davamlılığından və ABŞ-nin mövqeyinin aydınlığından asılı olacaq. Çin Tayvanın güclənməsini keçilməz təhlükə kimi qəbul edərsə, bölgədə hərbi insident ehtimalı yüksələ bilər. Pekin bunu hücum üçün bəhanəyə çevirmədən yeni reallıqla hesablaşarsa, müdafiə büdcəsi müəyyən müddət sabitliyi qoruya bilər. Hazırkı mərhələdə Tayvan müharibəyə başlamaqdan daha çox, Çinə müharibəni asanlıqla qazana bilməyəcəyini göstərməyə çalışır.

Ruslan Zəngəzur