Təhdidlərdən sonrakı danışıqlar: ciddi, əsaslı və əla Bəs sonra?

Politoloq: “İran zənginləşdirilmiş uranı tez bir zamanda silaha çevirmək üçün lazımi imkanlara malikdir”

Aprelin 12-də Omanın paytaxtı Maskatda ABŞ və İran nümayəndə heyətləri arasında İranın nüvə proqramı ilə bağlı dolayı danışıqlar gözləniləndən qat-qat uğurla keçdi. ABŞ Prezidenti Donald Trampın görüş ərəfəsində İran hədəflərinə irimiqyaslı hücumları təşkil etməklə hədələməsinə baxmayaraq, hər iki tərəf dialoqu “ciddi, əsaslı və əla” adlandırıb. Hazırda Amerika və İran tərəfləri aprelin 19-da planlaşdırılan danışıqların ikinci raunduna hazırlaşır. İran niyə yalnız sərt təhdidlərdən sonra güzəştə getdi, Tramp həqiqətən nəyə nail olmağa çalışır və təhdid ritorikasına baxmayaraq, hər iki tərəf nə üçün eskalasiyada maraqlıdır? Bu sualların cavabı dünya gündəmində maraq kəsb edir.

İranın nüvə proqramı ilə bağlı dolayı danışıqlar şənbə günü, aprelin 12-də Omanın paytaxtı Maskatda baş tutdu. İranı xarici işlər naziri Abbas Əraqçi, Amerika tərəfini isə ABŞ Prezidentinin Yaxın Şərq üzrə xüsusi nümayəndəsi Stiv Vitkoff təmsil edib. Oman diplomatları bir nümayəndə heyətindən digərinə mesaj ötürərək vasitəçi kimi çıxış ediblər.

“Vasitəçilər vasitəsilə” formatına baxmayaraq, Əraqçi və Vitkoff bir neçə dəqiqə də olsa, şəxsən danışıblar.

Bütövlükdə, danışıqlar aşağıdakılarla nəticələnib: ABŞ İrandan uranı silah səviyyəsinə qədər zənginləşdirməyi dayandırmağı tələb edib, İran isə sanksiyaların ləğvini tələb edib.

Maraqlıdır ki, İran görüşdən bir neçə həftə əvvəl amerikalılarla hər hansı əlaqədən qəti şəkildə imtina etmişdi. Fevral ayında İran hökumətinin sözçüsü Fatemeh Mohacerani deyib: "Güclü mövqedən aparılan danışıqları danışıqlar adlandırmaq olmaz. Maksimum təzyiq olduğu halda danışıqlardan danışmaq olmaz".

Lakin aprelin əvvəlində Tramp ultimatum verdi: ya İran görüşə razılıq verəcək, ya da “görünməmiş güc” zərbələri ilə üzləşəcək.

“Vəziyyət çox təhlükəlidir. Ümid edirəm ki, bu danışıqlar uğurlu olacaq. Onların uğurlu olması İranın maraqlarına uyğundur. Razılaşmasalar, partlayışlar olacaq”, Amerika lideri xəbərdarlığında qeyd etmişdi.

Görünür, məhz bu təhdidlər və yeni sanksiyalar perspektivi İranı mövqeyini dəyişməyə məcbur edib.

“The New York Times” yazır ki, İranın Ali Rəhbəri Seyid Əli Xamneinin yaxın ətrafı gözlənilməz eskalasiyadan qorxaraq onu əvvəlki sərt kursundan əl çəkməyə inandırıb.

Danışıqların tərəfdarları arasında İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun (SEPAH) keçmiş komandiri və parlamentin hazırkı sədri Məhəmməd Bağır Qalibaf, həmçinin Prezident Məsud Pezeşkian da var. Onların fikrincə, dialoqdan imtina İran, ABŞ və İsrail arasında qaçılmaz müharibəyə səbəb ola bilər. Üstəlik, ciddi daxili böhran kontekstində bu, yeni sosial sarsıntılar yarada bilər.

Göründüyü kimi, Omandakı danışıqlar qarşılıqlı güzəştlərlə yekunlaşıb. “The Wall Street Journal” (WSJ) xəbər verir ki, ABŞ qismən kompromislərə hazır olduğunu nümayiş etdirib. Nəşrin mənbələrinə görə, İran nüvə proqramını məhdudlaşdırmaq üçün üç şərt irəli sürüb: nüvə sektoruna qarşı sanksiyaların yumşaldılması, İranın xaricdəki aktivlərindən istifadəyə icazə və İran neftinin çinli alıcılarına təzyiqin dayandırılması. Bunun müqabilində İran tərəfi ABŞ-ın 2018-ci ildə Trampın prezidentliyi dövründə imtina etdiyi 2015-ci il sazişində göstərilən uranın zənginləşdirilməsi parametrlərinə qayıtmağa hazırdır.

Amerikalı strateqlər hələ də prinsipcə, uranın zənginləşdirilməsinə qarşı çıxsalar da, WSJ-nin məlumatına görə, Vitkoff sərt tələblərdən imtina edib və müzakirələrin 19 aprel şənbə günü, İtaliyanın paytaxtı Romada baş tutacaq ikinci raundda davam etdirilməsini təklif edib. İran tərəfi isə bu təklifə “hə” deyib.

“Danışıqlar tamamilə qarşılıqlı hörmətlə, sakit və konstruktiv atmosferdə keçib”, - deyə İran Xarici İşlər Nazirliyi dialoqu davam etdirməyə hazır olduğunu vurğulayıb.

Bununla belə, “Politico” nəşrinin yazdığına görə, ABŞ ehtiyat edir ki, İran ehtiyatda saxladığı uranı istifadəyə hazır nüvə silahına çevirmək üçün vaxt qazanır.

İran üzrə rusiyalı ekspert Anastasiya Kislitsina “Lenta.ru”ya deyib ki, Tramp danışıqların nəticələrindən razı qalmasa, İranın nüvə obyektlərinə zərbə endirilməsi ehtimalı artacaq. Analitik İsrailin danışıqlar uğursuz olarsa, Amerikanın hərəkətlərini dəstəkləyə biləcəyini söyləyib: “Düşünmürəm ki, İsrail danışıqların hər hansı nəticəsi ilə razılaşacaq. Əgər ABŞ nəticələrdən razı qalmasa, İsrail çox güman ki, təcavüzü dəstəkləyəcək”.

Ekspert həmçinin İranın hava hücumundan müdafiə sisteminin müxtəlif istiqamətlərdən hücumları dəf etmək qabiliyyətinin şübhə altında olduğunu vurğulayıb: “İsrail əvvəllər də nüvə obyektlərinə dəqiq zərbələr endirib və nəticəsiz olmayıb. Hesab edirəm ki, İran müxtəlif istiqamətlərdən hücumlarla üzləşməli olacaq. Biz həm ələ keçirmələri, həm də tək-tək də olsa strateji hədəflərə uğurlu zərbələri xatırlamalıyıq”.

“Əminəm ki, İran zənginləşdirilmiş uranı tez bir zamanda silaha çevirmək üçün lazımi imkanlara malikdir. Həddindən artıq zərurət yarandıqda isə Tehran ondan istifadə etməyə hazır olduğunu açıq şəkildə bəyan edə bilər. Davamlı hərbi təhdidlər uran ehtiyatlarının gizli ərazilərə səpilməsinə səbəb ola bilər. Bu, vəziyyəti daha da qəlizləşdirə bilər”, Kislitsyna söyləyib.