Tərcümə xalqları və mədəniyyətləri birləşdirən mənəvi körpü

Bizi Telegram-da da izləyə bilərsiniz:@xqazeti

Bəzən bir sözün mənasını başqa dilə çevirmək sadəcə dil bilməkdən daha böyük məna daşıyır. Çünki tərcümə bir dildən digərinə sözlərin köçürülməsi deyil, düşüncənin, duyğunun, mədəniyyətin və insan təcrübəsinin sərhədlərdən keçirilməsidir. Dünyanın müxtəlif xalqlarını bir-birinə yaxınlaşdıran, fərqli mədəniyyətlərin bir-birini anlamasına yol açan tərcümə sənəti məhz bu baxımdan bəşəriyyətin ən qədim və ən mühüm ünsiyyət vasitələrindən biridir.

Hər il sentyabrın 30-da qeyd olunan Beynəlxalq Tərcüməçilər Günü bu sənətin və peşənin daşıyıcılarına ehtiramın ifadəsidir. Günün tarixçəsi isə qədim dövrlərə gedib çıxır. Sentyabrın 30-u xristian dünyasında Bibliyanı latın dilinə çevirən müqəddəs İeronimin anım günüdür. Şimali İtaliyada doğulan İeronim ömrünün mühüm hissəsini müqəddəs mətnlərin müxtəlif dillərdən latın dilinə tərcüməsinə həsr edib. O, 30 sentyabr 420-ci ildə Beytləhm yaxınlığında vəfat edib və sonralar tərcüməçilərin himayədarı kimi qəbul olunub. Buna görə də sentyabrın 30-u tərcüməçilərin peşə bayramı üçün simvolik tarixə çevrilib.

Bu günün beynəlxalq səviyyədə formalaşmasında Beynəlxalq Tərcüməçilər Federasiyasının xüsusi rolu var. Federasiya 1953-cü ildə Parisdə, UNESCO-nun himayəsi ilə yaradılıb. Təşkilatın tarixçəsinə dair məlumatda göstərilir ki, 1991-ci ildə 30 sentyabrın Beynəlxalq Tərcüməçilər Günü kimi təsis edilməsi qərara alınıb. Beləliklə, bu tarix artıq üç onillikdən çoxdur ki, dünyanın müxtəlif ölkələrində tərcüməçilərin əməyinə diqqət çəkmək məqsədilə qeyd olunur.

Beynəlxalq Tərcüməçilər Gününün tarixində daha bir mühüm mərhələ 24 may 2017-ci ilə təsadüf edir. Həmin gün BMT Baş Assambleyası müvafiq qətnaməni qəbul edərək sentyabrın 30-unu rəsmi olaraq Beynəlxalq Tərcümə Günü elan edib. Qətnamədə dil mütəxəssislərinin xalqları bir araya gətirmək, dialoqu, anlaşmanı və əməkdaşlığı inkişaf etdirmək, sülhə və inkişafa töhfə verməkdə mühüm rolu vurğulanır.

Əslində, tərcüməçinin işi görünməyən körpü salmağa bənzəyir. Körpünün bir tərəfində bir xalqın sözü, düşüncəsi və dünyagörüşü, digər tərəfində isə başqa bir xalq dayanır. Tərcüməçi isə bu iki sahili birləşdirir. Bir ədəbiyyat nümunəsinin başqa dildə oxucuya çatdırılması, elmi yeniliyin dünyanın müxtəlif ölkələrində anlaşılması, dövlətlərarası sənədlərin dəqiq və aydın şəkildə qarşı tərəfə təqdim edilməsi məhz bu peşənin daşıdığı məsuliyyətin müxtəlif istiqamətləridir.

Birləşmiş Millətlər Təşkilatı da tərcüməni yalnız ədəbi fəaliyyət kimi deyil, peşəkar tərcümə, şifahi tərcümə və terminologiya daxil olmaqla geniş dil xidmətləri sistemi kimi nəzərdən keçirir. Təşkilatın altı rəsmi dilində – ərəb, çin, ingilis, fransız, rus və ispan dillərində sənədlərin hazırlanması və beynəlxalq tədbirlərdə çıxışların eyni vaxtda tərcümə edilməsi böyük peşəkarlıq tələb edir. BMT-nin məlumatına görə, Ümumdünya İnsan Hüquqları Bəyannaməsi 500-dən çox dilə tərcümə olunaraq dünyanın ən çox tərcümə edilmiş sənədlərindən birinə çevrilib.

Azərbaycanın da zəngin tərcüməçilik ənənələri var. Bu ənənənin formalaşmasında müxtəlif dövrlərin ziyalıları, şairləri, yazıçıları və dilçiləri mühüm rol oynayıblar. Azərbaycan Dillər Universitetində dərc olunan araşdırmada qeyd edilir ki, XV-XVI əsrlərdə Azərbaycan dilinə tərcümə sənəti yeni inkişaf mərhələsinə qədəm qoyub, fars və ərəb dillərindən tərcümələr genişlənib. Məhəmməd Füzulinin “Hədisi-ərbəin” və “Hədiqətüs-süəda” kimi əsərləri həmin dövrün tərcümə və uyğunlaşdırma ənənələrinin diqqətəlayiq nümunələri sırasında göstərilir.

XIX əsr Azərbaycan tərcüməçilik tarixində isə Abbasqulu ağa Bakıxanovun adı xüsusi çəkisi ilə seçilir. Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyinin məlumatına görə, Bakıxanov həm tərcüməçi, həm alim, həm də yazıçı kimi fəaliyyət göstərib, 1820–1830-cu illərdə çar Rusiyası ordusunda xidmət etdiyi zaman müxtəlif diplomatik və hərbi proseslərdə tərcüməçi kimi iştirak edib. O, 1819-cu ildə Tiflisə gələrək Qafqaz Baş Hərbi İdarəsində Şərq dilləri tərcüməçisi vəzifəsinə təyin olunmuşdu.

Azərbaycanın tərcüməçilik tarixində belə şəxsiyyətlərin fəaliyyəti bir həqiqəti göstərir: tərcümə yalnız ədəbi mətnlərin başqa dilə çevrilməsi ilə məhdudlaşmayıb. Tarixin müxtəlif mərhələlərində tərcüməçilər diplomatiyada, dövlət idarəçiliyində, elmdə, ədəbiyyatda və mədəni əlaqələrdə mühüm rol oynayıblar.

Müasir dövrdə isə bu məsuliyyət daha da artıb. Dünyanın sürətlə dəyişdiyi, informasiya axınının sərhədləri aşdığı bir zamanda düzgün tərcümə yalnız dil baxımından deyil, həm də elmi, hüquqi, siyasi və mədəni baxımdan dəqiqlik tələb edir. Bir sözün yanlış çevrilməsi bəzən mətnin məzmununu, hətta onun hüquqi və diplomatik mahiyyətini dəyişə bilər. Buna görə peşəkar tərcüməçinin əsas silahı təkcə dil biliyi deyil, həm də konteksti anlamaq, terminləri düzgün seçmək, müəllifin fikrinə sadiq qalmaq və ana dilinin imkanlarını yüksək səviyyədə bilməkdir.

Tərcüməçinin əməyi çox vaxt səssiz və görünməz qalır. Oxucu xarici müəllifin əsərini doğma dilində oxuyarkən, beynəlxalq sənədin məzmunu ona aydın şəkildə təqdim olunarkən və ya müxtəlif dillərdə danışan insanlar bir masa arxasında bir-birini anlayarkən bu görünməz əməyin nəticəsindən istifadə edir. Halbuki həmin nəticənin arxasında uzun illərin dil hazırlığı, zəngin söz ehtiyatı, mədəni bilik və böyük məsuliyyət dayanır.

Azərbaycan üçün tərcümənin başqa bir mühüm missiyası da milli ədəbiyyatın və mədəniyyətin dünyaya tanıdılmasıdır. Eyni zamanda dünya ədəbiyyatının, elminin və mədəni irsinin Azərbaycan oxucusuna çatdırılması milli düşüncə məkanını zənginləşdirir. Bu mənada tərcümə iki istiqamətli mədəni yol kimi çıxış edir: dünya Azərbaycana, Azərbaycan isə dünyaya açılır.

2018-ci ildə Azərbaycan Respublikasında Tərcümə Mərkəzinin fəaliyyətinin təmin edilməsi ilə bağlı Prezident fərmanı imzalanıb. Həmin sənədlə mərkəzləşdirilmiş tərcümə işinin təşkili, Azərbaycan ədəbiyyatının beynəlxalq aləmdə, xarici ədəbiyyatın isə Azərbaycanda tanıdılması və təbliği istiqamətində institusional fəaliyyət üçün hüquqi əsas yaradılıb. Sonrakı dövrdə bu sahənin dövlət idarəçiliyində təşkili ilə bağlı dəyişikliklər də baş verib.

Bu gün tərcüməçilik ənənə ilə texnologiyanın qovuşduğu bir mərhələyə qədəm qoyub. Süni intellekt və avtomatlaşdırılmış tərcümə sistemləri mətnlərin ilkin çevrilməsini sürətləndirsə də, xüsusilə bədii, hüquqi, diplomatik və elmi mətnlərdə məna çalarlarının, üslubun və kontekstin qorunması insan tərcüməçisinin peşəkar yanaşmasını hələ də xüsusi əhəmiyyətli edir. Çünki dil yalnız sözlərdən ibarət deyil. Dil xalqın yaddaşı, düşüncə tərzi və dünyanı ifadə etmək üsuludur.

Beynəlxalq Tərcüməçilər Günü də məhz bu həqiqəti xatırladır: dillər müxtəlif ola bilər, amma insanları anlamaq ehtiyacı ümumidir. Tərcüməçi isə bu ümumi ehtiyacın sözə çevrilən memarıdır. O, bir xalqın səsini başqa xalqın dilində eşidilən edir, uzaq mədəniyyətləri yaxınlaşdırır, kitablar arasında, insanlar arasında, ölkələr arasında görünməz körpülər qurur.

Nurəngiz Adilqızı
XQ