Tramp NATO dan çıxır?

ABŞ prezidenti Donald Tramp, İrana qarşı müharibədə iştirak etməkdən imtina edərək onu qəzəbləndirən NATO müttəfiqləri ilə qarşıdurmada irəliləməyə davam edir. 1 apreldə Ağ Ev rəhbəri Reuters agentliyinə bildirib ki, ABŞ-ı Şimali Atlantika Alyansından çıxarmağı "tamamilə" nəzərdən keçirir. Bunun sadəcə impulsiv prezidentin növbəti tələsik açıqlaması olmadığının əlaməti, ABŞ-ın NATO-dakı daimi nümayəndəsi Metyu Uitakerin Donald Trampın müttəfiqlərin Ukraynaya birgə dəstəyi də daxil olmaqla, ittifaqla bağlı hər şeyi nəzərdən keçirdiyi barədə açıqlaması olub.

Trampın ABŞ-ın NATO müttəfiqlərinə qarşı tənqidi getdikcə artmaqdadır. Lakin əvvəllər əsas hədəf ABŞ prezidentinin ittifaq üzvü ölkələrinin müdafiə xərclərini qeyri-kafi hesab etdiyi şey olsa da, İrana qarşı müharibənin başlaması ilə bu tənqid Trampın müttəfiqlərin amerikalılara "haqlı" işlərində kömək etməkdən yekdilliklə imtina etməsindən artan qıcıqlanmasının əlamətinə çevrilib.

1 apreldə Britaniyanın Telegraph və Reuters qəzetlərinə verdiyi iki müsahibədə Tramp ABŞ-ın NATO-dakı üzvlüyünü yenidən nəzərdən keçirəcəyini açıqladı. Xüsusilə, o, Reuters agentliyinə bildirib ki, Şimali Atlantika Alyansından çıxmağı "tamamilə şübhəsiz" düşünür. Daha sonra o, dərhal həmin günün sonunda yayımlanan millətə müraciətində "NATO-ya qarşı ikrahımdan danışmaq" niyyətində olduğunu bildirib.

1 apreldə Amerika xalqına 19 dəqiqəlik televiziya çıxışında Tramp NATO abreviaturasından istifadə etməsə də, Hörmüz boğazından neft tədarükündən asılı olan ölkələrin oradakı vəziyyəti özləri idarə etməli olduqlarını, ABŞ-ın isə idarə etməyəcəyini açıq şəkildə bildirdi.

"Beləliklə, yanacaq ala bilməyən və bir çoxu İranın başının kəsilməsində iştirak etməkdən imtina edən ölkələrə... bir təklifim var. Birincisi, Amerika Birləşmiş Ştatlarından neft alın... İkincisi, gec də olsa cəsarət edin və boğaza gedin, onu müdafiə edin, özünüz üçün istifadə edin... ən çətin hissəsi artıq bitib." "İndi hər şey asan olmalıdır", - deyə ABŞ prezidenti müttəfiqlərinə istehza ilə istehza ilə bildirib.

Qeyd etmək lazımdır ki, Trampın NATO üzv ölkələrinə hücumları Amerika prezidentinin "tək çıxışı"ndan çox uzaq idi. ABŞ-ın ittifaqdakı gələcəyi ilə bağlı tənqidi fikirlər və şübhələr bir sıra digər ABŞ rəsmilərinin açıqlamalarında da səsləndirilib. Onlardan biri, ABŞ dövlət katibi Marko Rubio, 31 martda bu mövzuda danışıb.

"Əl-Cəzirə"yə verdiyi müsahibədə o, Vaşinqtonun bəzi Avropa ölkələrinin ABŞ qoşunlarının İrana hücum etmək üçün öz ərazilərindən istifadə etməsinə mane olmasından məyus olduğunu və buna görə də müharibədən sonra ABŞ-ın Avropa NATO üzv ölkələri qarşısındakı öhdəliklərini yenidən nəzərdən keçirə biləcəyini bildirib.

Bir gün sonra ABŞ-ın hərbi naziri Pit Heqset ABŞ-ın NATO-nun kollektiv müdafiəsinə - ittifaqın siyasətinin əsasını təşkil edən konsepsiyaya sadiqliyini təsdiqləməkdən imtina edib. "Əlavə yardım və ya sadəcə giriş, baza və uçuş istəyəndə suallar, maneələr və ya tərəddüdlərlə qarşılaşırıq", - deyə Pentaqon rəhbəri müttəfiqlərə qarşı şikayətləri sadalayıb və ABŞ-ın bunu nəticəsiz qoya bilməyəcəyini bildirib.

Nəhayət, Trampın mübahisəli müsahibələrindən sonra ABŞ-ın NATO-dakı daimi nümayəndəsi Metyu Uitaker bildirib ki, prezident həqiqətən də alyansla bağlı hər şeyi nəzərdən keçirir.

"Düşünürəm ki, Prezident Trampın hər şeyi qiymətləndirdiyi və yenidən qiymətləndirdiyi artıq tamamilə aydındır. İstər NATO-da iştirakımız, istər Ukraynadakı Avropa səylərinə dəstəyimiz, istərsə də ABŞ-ın etdiyi başqa bir şey olsun", - Uitaker Newsmax-a verdiyi müsahibədə deyib.

"Financial Times" mənbələrə istinadən bildirib ki, Tramp artıq Avropa müttəfiqləri Hörmüz boğazını açmaq təşəbbüsünə qoşulmasa, Ukraynaya silah tədarükünü dayandırmaqla hədələyib. Bu, Vaşinqtonun Ukrayna üçün Avropa müttəfiqlərinə Amerika silahlarının satışını nəzərdə tutan PURL proqramından çıxmasına aiddir. Trampın özü və NATO-nun baş katibi Mark Rutte bu proqramı 2025-ci ilin yayında başlatmışdılar.

Trampın NATO-ya qarşı təhdidləri Avropa ölkələrini narahat etsə də, İrana qarşı hərbi əməliyyatlara qoşulmamaq qətiyyətlərini sarsıtmadı.

"NATO-nun nə olduğunu xatırlatmaq istəyirəm. Bu, Avro-Atlantik bölgəsində ərazi təhlükəsizliyinin təmin edilməsinə həsr olunmuş hərbi ittifaqdır. Hörmüz boğazında əməliyyatlar aparmaq üçün nəzərdə tutulmayıb; bu, beynəlxalq hüquqa zidd olardı", - Fransa ordu nazirinin müavini Alis Rufo aprelin 1-də Trampın NATO-dan çıxmaq təhdidi barədə birbaşa şərh vermədən bildirib.

Avropada da vəziyyəti kiçiltməyə üstünlük verənlər var idi. "Bu, Trampın bunu etdiyi ilk dəfə deyil və bu, təkrarlanan bir fenomen olduğundan, nəticələrini yəqin ki, özünüz qiymətləndirə bilərsiniz", - Almaniya hökumətinin sözçüsü çərşənbə günü keçirilən mətbuat konfransında qeyd edib və Berlinin NATO-ya sadiq qaldığını bildirib.

Polşa müdafiə naziri Vladislav Kosiniak-Kamış ümid etdiyini bildirib ki, "bu gün ABŞ prezidentini əhatə edən emosiyalar fonunda bir sakitlik anı gələcək". "Niyə? Çünki ABŞ olmadan NATO yoxdur və bu sakitliyin gəlməsi bizim maraqlarımıza uyğundur". "Lakin NATO olmadan Amerikanın gücü yoxdur", - deyə o, ABŞ-ın ittifaqdan çıxması ilə bağlı açıqlamanı şərh edərkən bildirib.

Böyük Britaniyanın Baş naziri Keir Starmer öz növbəsində 1 apreldə səs-küyə baxmayaraq ölkəsinin maraqlarına uyğun hərəkət edəcəyini bildirib və əlavə edib ki, İrandakı müharibənin yaratdığı qeyri-sabitlik Londonu Avropa ilə daha sıx iqtisadi və müdafiə əlaqələrinə yönəltməyə məcbur edir.

Eyni zamanda, Böyük Britaniya 2 apreldə "hərbi əməliyyatların dayandırılmasından sonra Hörmüz boğazının əlçatanlığını və təhlükəsizliyini" təmin etmək üçün tədbirləri müzakirə etmək üçün Avropa və Körfəz ölkələri də daxil olmaqla 35 xarici işlər nazirinin virtual görüşünə təşəbbüs göstərib.

Eyni zamanda, ittifaq ABŞ prezidentinin İranla müharibə ilə bağlı müttəfiqləri ilə fikir ayrılıqları fonunda NATO ilə münasibətləri pozmaqda nə qədər irəli getməyə hazır olduğunu hərtərəfli araşdırmadan tamamilə yayınmağa imkan verə bilməz. 2 apreldə NATO-nun sözçüsü Allison Hart alyansın baş katibi Mark Ruttenin gələn həftə Vaşinqtona səfər edəcəyini açıqlayıb, baxmayaraq ki, o, bunu "uzun müddət planlaşdırılan səfər" adlandırıb.

VƏLİ