Tramp Ukraynadan nə istəyir?

Donald Trampın Ukrayna müharibəsinə yanaşmasını anlamaq üçün bir əsas məqamı nəzərə almaq lazımdır: onun məqsədi yalnız döyüşləri dayandırmaq deyil, müharibənin nəticələrini ABŞ-ın siyasi, iqtisadi və geosiyasi maraqlarına uyğun şəkildə formalaşdırmaqdır.

Tramp müharibəni ABŞ üçün uzunmüddətli xərc və strateji yük kimi görür. O, Vaşinqtonun Ukraynaya dəstəyini yenidən nəzərdən keçirməklə, Moskva ilə danışıqlardan istifadə etməklə və Avropaya daha çox məsuliyyət yükləməklə nəticə əldə etməyə çalışır.

Ancaq burada mühüm ziddiyyət var: müharibəni tez bitirmək istəyi ilə Ukraynanın təhlükəsizliyini təmin edən davamlı sülh yaratmaq eyni şey deyil. Trampın strategiyasının uğuru da məhz bu iki məqsədin nə dərəcədə uzlaşdırılacağından asılıdır.

Tramp əslində nəyə nail olmaq istəyir?

Müharibəni razılaşma ilə dayandırmaq

Trampın siyasi məqsədlərindən biri müharibəni başa çatdıran razılaşmaya nail olmaq və bunu özünün diplomatik uğuru kimi təqdim etməkdir. Lakin razılaşmanın şərtləri barədə Moskva ilə Kiyev arasında ciddi fikir ayrılıqları qalır.

ABŞ-ın maliyyə və hərbi yükünü azaltmaq

Vaşinqton Ukraynanın müdafiəsinin maliyyələşdirilməsində Avropanın rolunu artırmağa çalışır. Bu, ABŞ resurslarını digər strateji istiqamətlərə, xüsusilə Asiya-Sakit okean regionuna yönəltmək istəyinə də uyğundur.

Moskva və Kiyevə təzyiq göstərərək güzəştlər almaq

Tramp administrasiyası danışıqlar üçün həm Rusiya, həm də Ukrayna üzərində siyasi və iqtisadi təsir vasitələrindən istifadə edir. Ancaq təzyiqin hansı tərəfə daha çox yönəldilməsi və bunun nəticədə hansı şərtləri doğuracağı mübahisəlidir.

Avropada yeni, daha az xərc tələb edən təhlükəsizlik modeli yaratmaq

Tramp üçün ideal nəticə ABŞ-ın hərbi iştirakını məhdudlaşdırdığı, Avropanın daha çox məsuliyyət götürdüyü və Rusiyanın gələcək hücum riskinin idarə olunduğu razılaşma ola bilər. Amma Ukrayna üçün etibarlı təhlükəsizlik zəmanətləri olmadan atəşkəsin davamlılığı sual altındadır.

Niyə Tramp bəzən Ukraynaya, bəzən Rusiyaya yaxın görünür?

Onun yanaşması ənənəvi mənada tərəflərdən birinin bütün məqsədlərini müdafiə etməkdən çox, sövdələşmə əldə etməyə yönəlib. Tramp üçün əsas məsələ münaqişənin hər bir tərəfinin istədiyi nəticəni alması deyil, ABŞ-ın qəbul edə biləcəyi şərtlərlə razılaşmanın əldə olunmasıdır.

Bu yanaşmanın bir neçə nəticəsi var:

Ukraynaya təzyiq: Kiyevdən danışıqlara razılaşmaq və müəyyən güzəştləri nəzərdən keçirmək tələb oluna bilər.

Rusiya ilə birbaşa danışıq: Tramp Moskva ilə münasibətləri normallaşdırmaq və iqtisadi məsələləri danışıqlar vasitəsi kimi istifadə etmək istəyir.

Avropaya məsuliyyət ötürmək: ABŞ Ukraynanın təhlükəsizliyinin əsas təminatçısı rolunu əvvəlki səviyyədə saxlamaq istəməyə bilər.

Ancaq burada mühüm fərq var: danışıqlar masasına oturmaq Rusiyanın müharibəni dayandırmağa hazır olması demək deyil. 2026-cı ilin əvvəlindən aparılan vasitəçilik səylərinə baxmayaraq, ərazi məsələləri və müharibədən sonrakı təhlükəsizlik təminatları əsas maneələr olaraq qalır.

2026-cı ilin oktyabrında Trampın strategiyasında nə dəyişib?

Son hadisələr göstərir ki, Trampın yanaşması artıq təkcə sülh danışıqlarını sürətləndirməkdən ibarət deyil. O, Ukraynanın hərbi addımlarını, Rusiyaya qarşı sanksiyaları və ABŞ-dakı yanacaq qiymətlərini eyni siyasi hesablamanın bir hissəsinə çevirir.

Son məlumatlara görə, Tramp Putinlə danışıqdan sonra Rusiya dizel yanacağının ABŞ və dünya bazarlarına çıxarılması üçün sanksiyaların müvəqqəti yumşaldıldığını elan edib. ABŞ Maliyyə Nazirliyi də bu əməliyyatlara icazə verən müvəqqəti lisenziya verib. Tramp həmçinin Ukrayna prezidentini Rusiya ilə razılaşma əldə edə bilməməkdə ittiham edib və Ukraynaya yeni lider lazım olduğunu söyləyib. Bu, Vaşinqtonla Kiyev arasında gərginliyin artdığını göstərir.

Danışıqları yenidən başlatmaq cəhdi alınmayıb. Oktyabrın 9-da Mayamidə ABŞ, Ukrayna, Avropa və NATO nümayəndələri qışa hazırlıq, enerji infrastrukturu, təhlükəsizlik zəmanətləri və müharibədən sonrakı bərpa məsələlərini müzakirə ediblər. Lakin konkret razılaşma elan edilməyib.

Bu hadisələrdən çıxan nəticə budur: Tramp Ukraynanın hərbi strategiyasına təsir göstərməyə və eyni zamanda Rusiya ilə iqtisadi sövdələşmələrdən istifadə etməyə çalışır. ABŞ-da yanacaq qiymətlərinin aşağı salınması da onun üçün ayrıca əhəmiyyət daşıyır. Associated Press-in məlumatına görə, Tramp Rusiya ilə dizel razılaşmasını daxili bazardakı qiymətlərlə də əlaqələndirib. Bu, avtomatik olaraq Trampın Rusiyanın bütün tələblərini qəbul etdiyi demək deyil. Ancaq onun qısamüddətli iqtisadi və siyasi məqsədləri ilə Ukraynanın uzunmüddətli təhlükəsizlik maraqları arasında ziddiyyət yarana bilər.

Trampın əsas dilemması nədir?

Tramp üç məsələni eyni vaxtda həll etməyə çalışır:

-Rusiyanı müharibəni dayandırmağa razı salmaq;

-Ukraynanı danışıqlar və mümkün güzəştlər istiqamətində hərəkətə gətirmək;

-ABŞ-ın xərcini azaltmaqla Vaşinqtonun danışıqlardakı təsirini qorumaq.

Problem ondadır ki, Moskva və Kiyevin müharibədən gözləntiləri bir-birinə uyğun gəlmir. Rusiya ərazi və təhlükəsizlik məsələlərində geniş tələblər irəli sürür. Ukrayna isə işğal olunmuş ərazilər və gələcəkdə Rusiyanın yeni hücumunun qarşısını alacaq təminatlar məsələsində güzəştə getmək istəmir. ABŞ dövlət katibi Marko Rubio da oktyabrın 8-də müharibəni təhlükəli dalana dirənmiş vəziyyət kimi qiymətləndirərək danışıqlar yolu ilə davamlı həllin vacibliyini vurğulayıb.

Trampın planı uğurlu olacaqmı?

Bunu indidən qəti söyləmək mümkün deyil. Əgər yalnız döyüşlər dayandırılsa, amma təhlükəsizlik zəmanətləri və ərazi məsələləri həll edilməsə, bu, davamlı sülhdən daha çox müvəqqəti fasilə ola bilər. Əksinə, atəşkəsin yoxlanılması, Ukraynanın müdafiə imkanları və yeni hücumun qarşısını alacaq təminatlar barədə işlək mexanizm qurularsa, Trampın diplomatik təşəbbüsü daha ciddi nəticə verə bilər. Hazırda bu istiqamətlər müzakirə olunur, amma yekun razılaşma əldə edildiyi barədə məlumat yoxdur.

Trampın əsas hədəfi böyük ehtimalla Ukraynanın tam qələbəsini təmin etməkdən daha çox, müharibəni ABŞ-ın qəbul edə biləcəyi şərtlərlə dayandırmaq, Amerika xərclərini azaltmaq və bunu xarici siyasət uğuru kimi təqdim etməkdir. O, Rusiya ilə münasibətlərdə yalnız qarşıdurma deyil, sövdələşmə imkanlarını da axtarır. Ukraynaya təzyiq göstərməsi isə onun razılaşmanın şərtlərini formalaşdırmaq üçün Kiyevin seçimlərini məhdudlaşdırmağa çalışdığını göstərir.

Bununla belə, Trampın bütün addımlarını əvvəlcədən hazırlanmış vahid planın hissəsi kimi qəbul etmək olmaz: son hadisələrdə taktiki qərarların, enerji qiymətlərinin və daxili siyasi hesablamaların da rolu görünür.

Ən vacib sual budur: Tramp Ukraynada müharibəni həqiqətən bitirəcək sülh qurmaq istəyir, yoxsa ilk növbədə döyüşləri dayandırıb ABŞ üçün əlverişli siyasi nəticə əldə etməyə çalışır? Bu iki məqsəd üst-üstə düşə bilər, amma eyni deyil. Yekun nəticəni Rusiyanın hansı güzəştlərə razılaşacağı və Ukraynanın təhlükəsizliyinin necə təmin ediləcəyi müəyyən edəcək.

“Analitik” Təhlil Mərkəzi

AzPost.az