Türkcə, yoxsa rus dili?

Ayaz Salayevin Türkiyə türkcəsinə qarşı mövqeyi və rus dilini tərifləməsi cəmiyyətdə müəyyən müzakirələrə səbəb olub. Onun fikrincə, Türkiyə türkcəsi Azərbaycan dilinə təhlükə yaradır, amma rus dilinin geniş yayılması və rus məktəblərinin çoxluğu müsbət haldır.

Bu mövqeyin nə qədər əsaslı olub-olmadığını araşdırmaq üçün əvvəlcə “təhlükə” anlayışına baxmaq lazımdır. Bir dilə real təhlükə, adətən, ondan daha dominant və siyasi, iqtisadi baxımdan güclü olan başqa bir dilin təsirindən yaranır. Tarixi faktlara nəzər salsaq, Azərbaycan dilinin uzun illər ərzində rus dili qarşısında ikinci plana keçirildiyini görərik. Sovet dövründə rus dili rəsmi ünsiyyət vasitəsi olub, dövlət idarəçiliyindən tutmuş elmi və mədəni sahələrə qədər üstünlük qazanıb. Hətta müstəqillikdən sonra belə rus dilinin təsiri qalmaqda davam edir, çünki rus dilli məktəblər və media hələ də geniş yayılıb.

Türkiyə türkcəsi isə əksinə, Azərbaycan dilinə çox yaxın olduğundan onunla qarşılıqlı zənginləşmə prosesi gedir. Əgər iki dil bir-birini başa düşəcək qədər yaxındırsa, bu, dil təhlükəsi yaratmır, əksinə, qarşılıqlı anlaşmanı artırır. Türkiyə türkcəsinin təsiri Azərbaycan dilini zəiflətmir, əksinə, qloballaşan dünyada bizi daha geniş türk dünyasına bağlayır.

Sabirin 100 il əvvəl dediyi kimi, “Osmanlıcadan tərcümə türkə” ifadəsi absurd görünür. O dövrdə biz türk adlanırdıq, Osmanlı türkləri isə Osmanlı. İndi bizə azərbaycanlı deyilir, Türkiyə türklərinə isə sadəcə türk. Ayaz Salayevin Türkiyə türkcəsinə təhlükə kimi baxması isə Sabirin bu fikrinin aktuallığını bir daha sübut edir.

Əslində, problem dilin zənginləşməsi və ya yaxın dildən təsir alması deyil, ana dilimizin düzgün qorunub inkişaf etdirilməsidir. Əgər təhlükədən danışırıqsa, Azərbaycan dilinin əsas problemi onun rus dili qarşısında ikinci plana keçməsi, bəzi ailələrdə uşaqların ana dilində yox, rus dilində böyüməsidir. Bir çox dövlət strukturlarında, eləcə də biznes sahələrində rus dili dominant mövqe tutur. Bunlar isə həqiqi təhlükədir.

Belə olan halda, Türkiyə türkcəsini təhlükə kimi görmək, amma rus dilini tərifləmək nə qədər məntiqlidir? Sual açıq qalır.

P.S. Gündəlik istifadə etdiyimiz rus sözləri gedib İranda da o qədər danışıblar ki, onlar da artıq rusdilli sözlərdən istifadə etməyə başlayıblar: "tamojni", "zakaz", "klent" və s.

Tağı Kərimli