Uzun növbələr, əsəb və stress…

İcbari tibbi sığorta sisteminin tətbiqi Azərbaycan səhiyyəsinin son illərdə keçdiyi ən mühüm islahatlardan biri hesab olunur. Bu sistemin əsas məqsədi vətəndaşların tibbi xidmətlərə əlçatanlığını artırmaq, səhiyyə xərclərini daha ədalətli bölüşdürmək və tibb müəssisələrinin maliyyə dayanıqlığını təmin etməkdir. Şübhəsiz ki, son illərdə milyonlarla insan əvvəllər ödənişli olan bir çox tibbi xidmətlərdən sığorta hesabına yararlanmaq imkanı əldə edib.

Lakin istənilən islahat kimi, icbari tibbi sığorta sisteminin də inkişaf etdirilməli olan tərəfləri mövcuddur. Xüsusilə vətəndaşların gündəlik təcrübələrində rastlaşdıqları problemlər göstərir ki, sistemin uğuru yalnız maliyyə vəsaitlərinin həcmi ilə deyil, həmin vəsaitlərin necə idarə olunması və xidmətlərin necə təşkil edilməsi ilə ölçülür.

Bu gün vətəndaşları ən çox narahat edən məsələlərdən biri dövlət tibb müəssisələrində yaranan uzun növbələrdir. Bir çox hallarda insanlar müayinə, diaqnostika və ya ixtisaslaşmış həkim qəbuluna düşmək üçün günlərlə, hətta həftələrlə gözləməli olurlar. Xüsusilə MRT, KT və bəzi dar ixtisaslı həkimlərə müraciət zamanı bu problem daha qabarıq hiss olunur.

Nəticədə xəstəxanaya sağlamlığı ilə bağlı narahatlıq içində gələn insan əlavə olaraq uzun gözləmə müddətinin yaratdığı əsəb, stress və psixoloji gərginliklə üzləşir. Yaşlı insanlar, xroniki xəstələr və azyaşlı uşaqları olan ailələr üçün bu vəziyyət daha ağır nəticələr doğurur. Tibbi xidmətə çıxışın formal olaraq mövcud olması hələ onun vətəndaş üçün rahat və effektiv olması demək deyil.

Əslində növbələr yalnız təşkilati problem deyil, həm də maliyyələşmə problemidir. Səhiyyə iqtisadiyyatında qəbul edilən yanaşmaya görə, uzun növbələr çox zaman tələb və təklif arasındakı balansın düzgün qurulmamasından qaynaqlanır. Dövlət tibb müəssisələrinin yükü artdıqca, mövcud resurslar bütün müraciətləri vaxtında qarşılaya bilmir.
Bir sıra Avropa ölkələrinin təcrübəsi göstərir ki, bu problemin həlli üçün “pul pasiyentin ardınca gedir” prinsipi daha geniş tətbiq olunmalıdır. Yəni, dövlət müəssisəsində müəyyən müddət ərzində xidmət göstərilməsi mümkün olmadıqda, vətəndaş həmin xidməti akkreditə olunmuş özəl tibb müəssisəsində almaq hüququna malik olur və xidmət haqqı sığorta fondu tərəfindən qarşılanır. Belə yanaşma həm növbələrin azalmasına, həm də tibb müəssisələri arasında sağlam rəqabətin formalaşmasına səbəb olur.

Vətəndaşların narazılığına səbəb olan digər məsələlərdən biri də hansı xidmətlərin sığorta paketi çərçivəsində qarşılandığı barədə məlumatın hər zaman aydın olmamasıdır. İnsanlar bəzən hansı xidmətin ödənişsiz, hansının isə ödənişli olduğunu bilmir, əlavə xərc çəkməli olur və bu da sistemə olan etimadı zəiflədir. Müasir rəqəmsal həllər vasitəsilə hər bir vətəndaşın istifadə edə biləcəyi sadə və şəffaf xidmət kalkulyatorlarının yaradılması bu problemi əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər.

Lakin məsələnin daha vacib tərəfi səhiyyə sisteminin maliyyələşmə modelidir. Bu gün bir çox ölkələrdə müzakirə olunan əsas sual budur: maliyyələşmə göstərilən xidmətlərin sayına görə aparılmalıdır, yoxsa əldə olunan nəticələrə görə? Əgər xəstəxana yalnız göstərdiyi xidmətlərin həcminə görə maliyyələşirsə, sistem təbii olaraq daha çox analiz, daha çox prosedur və daha çox müraciət yaratmağa meyilli olur. Bu halda əsas məqsəd xəstənin daha tez sağalması deyil, xidmət sayının artması olur. Nəticədə səhiyyə xərcləri artır, lakin vətəndaş məmnuniyyəti eyni sürətlə yüksəlmir.
İnkişaf etmiş ölkələrdə getdikcə daha çox tətbiq olunan nəticəyönümlü maliyyələşmə modelləri isə fərqli yanaşma təklif edir. Bu modeldə tibb müəssisələrinin gəlirlərinin bir hissəsi pasiyentin sağalma göstəricilərinə, təkrar hospitalizasiya hallarının azalmasına və ümumi məmnunluq səviyyəsinə bağlanır. Belə olduqda xəstəxanalar yalnız xidmət göstərməkdə deyil, həm də effektiv nəticə əldə etməkdə maraqlı olurlar.

Azərbaycan üçün də bu istiqamətdə pilot layihələrin həyata keçirilməsi faydalı ola bilər. Xüsusilə diabet, ürək-damar və hipertoniya kimi geniş yayılmış xəstəliklər üzrə nəticəyönümlü maliyyələşmə mexanizmlərinin tətbiqi həm büdcə vəsaitlərinin daha səmərəli istifadəsinə, həm də əhalinin sağlamlıq göstəricilərinin yaxşılaşmasına kömək edə bilər. Digər mühüm məsələ profilaktik səhiyyəyə ayrılan diqqətin artırılmasıdır. Dünyanın bir çox ölkəsində artıq qəbul olunur ki, xəstəliklərin qarşısının alınmasına yönəldilən hər manat gələcəkdə müalicəyə sərf olunacaq daha böyük məbləğlərin qarşısını alır. Skrininq proqramları, erkən diaqnostika, sağlam həyat tərzinin təşviqi və ailə həkimliyi institutunun gücləndirilməsi uzunmüddətli perspektivdə səhiyyə sisteminin maliyyə yükünü azaldır. İcbari tibbi sığortanın növbəti inkişaf mərhələsində əsas diqqət yalnız vəsait toplamağa deyil, həmin vəsaitlərin daha səmərəli və nəticəyönümlü idarə olunmasına yönəlməlidir. Vətəndaş üçün əsas göstərici ayrılan büdcənin həcmi deyil, xəstəxanada keçirdiyi vaxt, aldığı xidmətin keyfiyyəti və özünü nə qədər güvəndə hiss etməsidir.

Nəticə etibarilə, icbari tibbi sığortanın uğuru yalnız tibbi xidmətlərin maliyyələşdirilməsi ilə deyil, vətəndaşın yaşadığı real təcrübə ilə ölçülür. Uzun növbələr, qeyri-müəyyənlik, əsəb və stress azaldıqca, xidmətlər daha əlçatan və nəticəyönümlü olduqca sistemə olan etimad da güclənəcək. Dünya təcrübəsi göstərir ki, səhiyyədə dayanıqlı uğurun açarı daha çox vəsait xərcləmək deyil, mövcud resursları daha səmərəli idarə etməkdir.

Çinarə Ağayeva
Biznes məsləhətçi

AzPost.az