Uzun zülmət gecə...

Yarım əsr geriyə qayıdıb 2000-ci illər haqqında o vaxtın proqnozlarından birinə diqqət edək.

"Bədbəxtlikdən insanların əksəriyyəti haraya getdiyini anlamır. Onlar hələ də birinci sənaye inqilabının kateqoriyaları ilə fikirləşir. Onlar 50 il əvvəllə müqayisədə maşınların daha çox və daha yaxşı olduğunu görür, bunu tərəqqi hesab edir. Onlar inanır ki, birbaşa siyasi təqiblərin yoxluğu şəxsiyyət azadlığından xəbər verir. Onlar 2000-ci ilə Orta əsrlərin sonundan bəri insanın bütün istəklərinin reallaşacağı tarix kimi baxırlar və görmürlər ki, 2000-ci il insanın azadlıq və xoşbəxtlik uğrunda mübarizəsinin kulminasiyası yox, insanın insanlığını itirərək düşüncəsiz və hissiyyatsız maşına çevriləcəyi dövrün başlanğıcı olacaq”.

Bu cümlələr məşhur filosof-neomarksist Erix Frommun 1968-ci ildə işıq üzü görmüş "Ümidin inqilabı” kitabındandır. Fromm əsərində ikinci sənaye inqilabının və texnoloji cəmiyyətin antihumanizmindən bəhs edərək 21-ci əsrin proqnozunu verir. Unutmayaq ki, hazırda dördüncü sənaye inqilabından söz açırlar. Deməli, nəticələr də Frommun proqnozlaşdırdığından daha ağır olmalıdır.

Frommu oxuduqda həm də ona əmin olursan ki, bu gün rastlaşdığımız Yeni Orta əsr düşüncə adamları üçün heç də gözlənilməz deyildi, əksinə, onu qabaqcadan görürdülər. Deməli, indi baş verənlər də müvəqqəti hal yox, uzun illərdir gəlinən yolun nəticəsidir. Yəni, qısamüddətli deyil.

Əgər birinci sənaye inqilabında canlıların enerjisi (insan və heyvanların enerjisi) mexaniki enerji ilə əvəz edilirdisə, ikinci inqilabda insan düşüncəsi yerini maşın düşüncəsinə verir. Fromm yazır: "Əgər komformizmlə xəstələnmiş və gedonist materializm prinsipləri ilə istiqamətləndirilən cəmiyyətdə dayana bilsəydik, vəziyyət bu qədər təhlükəli olmazdı. Ancaq biz yeni tip cəmiyyətə və yeni tip insan həyatına doğru gedirik. Sürətlə yaxınlaşdığımız yeni cəmiyyətin hələlik yalnız əvvəlini görürük”.

Frommun 1968-ci ildə "əvvəlini gördüyü” qeyri-humanist cəmiyyət 2000-ci illərdə tamamilə bərqərar oldu. Və o, Tomas Hobbsun Leviafanı da deyil. O,  daha çox insanın həyatını qurbanlıq tələb edən Moloxdur. Onu peşəkar sosioloq və psixoloqlardan daha yaxşı öz antiutopiyalarında Corc Oruell və Oldos Xaksli təsvir edib.

Fromm ona görə yanılmadı ki, bu günkü texnotron cəmiyyətin, rəqəmsal əsarətin və total antihumanizmin bütün praktik bazası artıq onun dövründə formalaşmışdı. Yalnız faktları toplamaq, analiz etmək, artıq unudulan dialektik metoddan yararlanmaq qalırdı. Fromm anlayırdı ki, əsasında dehumanizasiya dayanan texnoloji sistem qaranlıq orta əsrlərə aparıb çıxaracaq - əgər cəmiyyət müqavimət göstərməsə. 

Texnoloji sistemin əsasında isə iki prinsip var. Bu prinsiplər ona cəlb olunanların hamısının fikir və cəhdlərini istiqamətləndirir. 

Birinci prinsip bu cürdür:  əgər nəyisə reallaşdırmaq texniki cəhətdən mümkündürsə, o reallaşdırılmalıdır. Məsələn, hamımızı məhv etmək gücündə olsa da, atom bombası yaradılmalıdır. Yaxud, Aya yollanmaq texniki cəhətdən mümkündürsə, bu, insanların Yerdəki bir çox tələbatlarının ixtisara  salınması bahasına başsa gəlsə belə reallaşmalıdır. Bu prinsip humanizm ənənələrindəki bütün dəyərlərin üstündən xətt çəkir. Çünki, humanizmə görə bizim etdiklərimiz insanı daha gözəl, daha yaşı, azad və güclü etməli, onun inkişafına yardımçı olmalıdır.  Əgər texniki mümkün hər şey reallaşmalıdır prinsipi qəbul olunursa, yerdə qalan bütün dəyərlər unudulur, texnoloji inkişaf isə etikanın əsasına çevrilir.

İkinci prinsip - maksimum istehsal və daha çox məhsul prinsipidir. Buna nail olmaq üçün insanlar fərdilikdən məhrum edilir, onlar özlərini korporasiya ilə identifikasiya edirlər. Çünki, bu cür vahidləri idarə etmək asandır. İqtisadi effektivlik naminə dehumanizasiya kapitalizm üçün adi hadisədir.

Bu sistem insanı maşının vintinə çevirir, onun ritm və tələblərindən asılı hala salır. İnsan istehlakçıya çevrilir. Cəmiyyət saysız-hesabsız faydasız əşyalar istehsal edir və eyni dərəcədə də faydasız insanlar formalaşdırır. İstehsal mexanizminin vinti olan insan artıq sadəcə əşyadır və daha insan deyil. Bu isə o deməkdir ki, antihumanist texnoloji cəmiyyət bərqərar olur.

Yeni Orta əsr anaxronizm və təsadüf deyil. O, dünyanın sonu da deyil. Ancaq ona qısa epizod kimi baxmaq əsassız optimizmdir. Kapitalizm ona doğru uzun və heç də təsadüf olmayan yol gəlib. Və bu gecənin zülməti də çox uzun çəkəcək.

Keçmişə nəzər salıb İntibah dövrünü və humanistləri, ensiklopedistləri və Böyük Fransa İnqilabını, elm, səhiyyə və təhsilin yüksəlişi dövrlərini, Oktyabr İnqilabının bəşəriyyətə verdiyi nəhəng enerjini və böyük ümidləri yada salanda bu uzun yolun qaranlıq Orta əsrlə nəticələndiyini anlamaq çox kədərlidir. 

Ancaq kədər silah deyil...

Məmməd Süleymanov