Vardanyan və Sirmakeş Qarabağı necə talayıb?

Qarabağ və ətraf rayonların uzun illər işğal altında qalması yalnız ərazilərin itirilməsi ilə nəticələnməyib. Bu dövrdə regionun zəngin yeraltı sərvətlərinin də geniş şəkildə istismar edildiyi bildirilir. Qızıl, mis, molibden və digər faydalı qazıntı yataqlarında aparılan mədənçilik fəaliyyəti böyük iqtisadi gəlirlərlə yanaşı, ətraf mühitə təsiri ilə də diqqət çəkib.

Modern.az xatırladır ki, Azərbaycanın rəsmi məlumatlarına görə, işğal dövründə regionda faydalı qazıntıların qanunsuz istismarı, hasil edilmiş sərvətlərin dövriyyəyə buraxılması və xarici şirkətlərlə əlaqəli biznes strukturlarının bu prosesdə iştirakı araşdırılıb.

Ermənistan tərəfindən mədənçilik fəaliyyəti xüsusilə Kəlbəcər və Zəngilan kimi təbii ehtiyatlarla zəngin rayonlarda aparılıb. Qızılbulaq, Söyüdlü və Vejnəli yataqları həmin dövrün ən çox diqqət çəkən mədənləri sırasında olub. Kəlbəcərdəki Qızılbulaq mis-qızıl yatağının 2002-ci ildən, Söyüdlü qızıl yatağının isə 2007-ci ildən istismar edildiyi bildirilir. Yataqların istismarında müxtəlif şirkətlərin və xarici biznes strukturlarının iştirak etdiyi qeyd olunur.

Vejnəli yatağında 301 milyon manatlıq gəlir

Məsələnin ən böyük maliyyə göstəricilərindən biri Zəngilan rayonundakı Vejnəli qızıl yatağı ilə bağlıdır. Azərbaycanın istintaq məlumatlarına əsasən, yataqda fəaliyyət göstərən “Base Metals” QSC 2009–2017-ci illərdə 301 milyon 918 min manat qanunsuz gəlir əldə edib. Şirkət İsveçrədə qeydiyyatdan keçmiş “Vallex Group” şirkətlər qrupu ilə əlaqəli struktur kimi təqdim olunur. İstintaqın məlumatında həmin fəaliyyət nəticəsində dövlətə və digər hüquqi şəxslərə zərər dəydiyi bildirilir. Beləliklə, Vejnəli işi Qarabağdakı mədənçilik fəaliyyətinin iqtisadi miqyasını göstərən ən konkret nümunələrdən birinə çevrilib.

Ruben Vardanyan və Vartan Sirmakes

Vejnəli işi üzrə adı çəkilən şəxslərdən biri İsveçrə vətəndaşı Vartan Sirmakesdir. Azərbaycan istintaqının məlumatına görə, Sirmakes “Vallex Group”un maliyyə investoru olub. Vallex Group-un rəhbəri Valeriy Mejlumyan və “Base Metals”in icraçı direktoru Artur Mkrtumyan da həmin cinayət işi üzrə təqsirləndirilən şəxslər kimi göstərilib. Azərbaycan tərəfi onların barəsində beynəlxalq axtarış elan edildiyini və İsveçrə hakimiyyət orqanlarına hüquqi yardım üçün müraciət olunduğunu açıqlayıb. Bu şəxslərlə bağlı məlumatlar cinayət işi üzrə irəli sürülmüş ittihamlar əsasında təqdim olunur və ittihamın mövcudluğu məhkəmənin yekun təqsir hökmü demək deyil.

Qarabağdakı təbii sərvətlərin istismarı ilə bağlı Ruben Vardanyanın adı da hallanır.  Vardanyanın Qarabağda təbii sərvətlərin istismarı və ətraf mühitə ziyan vurulması ilə əlaqəli fəaliyyəti ilə bağlı şübhəli fəaliyyət sahəsi və əməkdaşlıqları var. Onun regiondakı iqtisadi fəaliyyətlərlə bağlı adı müxtəlif rəsmi sənədlərdə çəkilib. Vardanyanın mədənçilik məsələsində adı çəkilməsi də təsadüfi deyil. Azərbaycan tərəfi onun Qarabağın təbii sərvətlərinin əvvəlki istismarında iştirak etmiş şirkətlərlə əlaqələrinin olduğunu bildirib. Həmin şirkətlər arasında “Vallex Group” və onun törəməsi “Base Metals” də göstərilir. Base Metals 2002-ci ildən Qarabağdakı Drmbon mədənini, daha sonra isə Kaşen yatağını istismar edib və bölgənin ən iri vergi ödəyicilərindən birinə çevrilib.

Təbiətə dəyən zərər

Qarabağdakı mədənçilik fəaliyyətinin digər mühüm tərəfi ətraf mühitdir. Qızıl və mis filizinin çıxarılması üçün böyük ərazilərdə torpaq və süxur təbəqələri qazılıb, mədən tullantıları yaranıb və filizin emalı həyata keçirilib. Bu cür fəaliyyətlər ekoloji standartlara əməl edilmədiyi halda torpaq və su ehtiyatlarına, meşələrə və biomüxtəlifliyə təsir göstərə bilər. Azərbaycanın rəsmi məlumatlarında işğal dövründə aparılan mədənçilik fəaliyyətinin regionun ekoloji vəziyyətinə zərər vurduğu bildirilir. Azad edilmiş ərazilərdə aparılan sonrakı araşdırmalar zamanı ayrı-ayrı mədən sahələri və istehsalat obyektləri də diqqətə alınıb.

Qarabağda qalan maliyyə izi

Vejnəli üzrə açıqlanan 301 milyon 918 min manatlıq rəqəm təkcə bir yatağın istismarı ilə bağlıdır. Qarabağ və ətraf rayonlarda müxtəlif dövrlərdə Qızılbulaq, Söyüdlü və digər yataqların da istismar edilməsi barədə məlumatlar mövcuddur. Bu fəaliyyətlərin arxasında yerli və xarici şirkətlər, investorlar və müxtəlif ölkələrlə əlaqəli biznes strukturları dayanıb. Vejnəli nümunəsində İsveçrə ilə əlaqəli şirkət və investorların adı ortaya çıxır və mədənçilik fəaliyyətinin yalnız regional deyil, beynəlxalq biznes əlaqələri ilə də bağlı olduğu görünür. Nəticədə Qarabağın işğal dövrü tarixində mədənlər ayrıca iqtisadi xətt formalaşdırıb: regionun qızıl və digər mineral ehtiyatları çıxarılıb, şirkətlər vasitəsilə kommersiya dövriyyəsinə daxil edilib və bu fəaliyyət yüz milyonlarla manatlıq maliyyə göstəriciləri ilə müşayiət olunub.

Bu gün azad edilmiş ərazilərdə həmin mədənlərin vəziyyətinin araşdırılması həm çıxarılan sərvətin həcminin, həm də keçmiş fəaliyyətin ətraf mühitə vurduğu zərərin daha dəqiq müəyyənləşdirilməsinə imkan verir. Qarabağın yeraltı sərvətlərinin istismarı ilə bağlı ortaya çıxan sənədlər isə göstərir ki, söhbət yalnız mədənlərin işlədilməsindən deyil, illərlə davam edən böyük iqtisadi fəaliyyət və onun arxasında dayanan şirkət əlaqələrindən gedir.

Nicat Rüstəm