Vaşinqton Moskva və Kiyevi razılaşdıra biləcəkmi? TƏHLİL

ABŞ Rusiya ilə Ukrayna arasında danışıqları intensivləşdirmək niyyətindədir. Birlşmiş Ştatların bu cəhdləri beynəlxalq siyasətin əsas müzakirə mövzularından biri olaraq qalır.

ABŞ Prezidenti Donald Tramp administrasiyası müharibənin diplomatik yollarla dayandırılmasını xarici siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biri kimi təqdim edir. Lakin müharibənin sona çatdırılması ilə bağlı siyasi bəyanatlar və real razılaşmanın əldə olunması tamamilə fərqli məsələlərdir. Çünki artıq uzun müddətdir davam edən bu qarşıdurmada yalnız hərbi əməliyyatların dayandırılması deyil, müharibədən sonrakı təhlükəsizlik sisteminin necə qurulacağı da ciddi fikir ayrılıqları yaradır.

Vaşinqtonun qarşısında duran əsas çətinlik Moskva və Kiyevin bir-birindən əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənən mövqelərini uzlaşdırmaqdır. Rusiya danışıqlarda ərazi məsələlərini, Ukraynanın təhlükəsizlik statusunu və Qərbin regiondakı hərbi iştirakını əsas müzakirə mövzuları kimi irəli sürür. Ukrayna isə öz suverenliyinin və ərazi bütövlüyünün qorunmasını, gələcəkdə yeni hərbi müdaxilələrin qarşısını alacaq təhlükəsizlik təminatlarının verilməsini vacib hesab edir. Bu baxımdan tərəflərin danışıqlar masasına əyləşməsi hələ onların ortaq siyasi həll variantına yaxınlaşması demək deyil. Əsas məsələ hər iki tərəfin qəbul edə biləcəyi və uzunmüddətli sabitliyi təmin edəcək mexanizmin müəyyənləşdirilməsidir.

Tramp administrasiyasının diplomatik yanaşmasında diqqət çəkən məqamlardan biri münaqişənin həllində birbaşa siyasi təmaslara üstünlük verilməsidir. Vaşinqton həm Moskva ilə əlaqə kanallarını açıq saxlamağa, həm də Kiyevə dəstəyini davam etdirməyə çalışır. Lakin burada müəyyən ziddiyyətlər ortaya çıxır. ABŞ-nin danışıqların sürətləndirilməsi istiqamətində göstərdiyi təzyiq tərəflərin güzəştə getməsinə şərait yarada bilər, amma bu təzyiqin birtərəfli xarakter alması razılaşmanın dayanıqlığını sual altına qoya bilər. Ona görə də diplomatik təşəbbüslərin nəticəsi yalnız görüşlərin keçirilməsindən deyil, həmin görüşlərdə hansı konkret öhdəliklərin qəbul olunacağından asılı olacaq.

Məsələnin digər mühüm tərəfi Avropa dövlətlərinin prosesdəki roludur. Ukrayna müharibəsi Avropa üçün yalnız regional təhlükəsizlik problemi deyil, bütövlükdə qitənin gələcək təhlükəsizlik arxitekturasını müəyyənləşdirən hadisədir. Xüsusilə Polşa, Baltikyanı ölkələr, Almaniya və Fransa Rusiyanın hərbi fəaliyyətinin uzunmüddətli nəticələrindən narahatdırlar. Bu səbəbdən Avropa dövlətləri mümkün sülh razılaşmasının Ukraynanın təhlükəsizliyini zəiflətməməsində maraqlıdırlar.

Digər tərəfdən, ABŞ ilə Avropa arasında müharibənin dayandırılması yollarına dair yanaşma fərqlərinin mövcudluğu da diplomatik prosesi mürəkkəbləşdirir. Vaşinqton üçün sürətli razılaşma siyasi nəticə kimi əhəmiyyət daşıya bilər, Avropa üçün isə həmin razılaşmanın davamlılığı və təhlükəsizlik təminatları daha çox ön plana çıxır.

Hazırkı vəziyyətdə hərbi əməliyyatların davam etməsi diplomatik təşəbbüslərin qarşısında əlavə maneələr yaradır. Çünki cəbhədə baş verən dəyişikliklər birbaşa olaraq danışıqlardakı mövqelərə təsir göstərir. Tərəflər hərbi üstünlük əldə etməklə gələcək danışıqlarda daha əlverişli şərtlər irəli sürməyə çalışırlar. Bununla yanaşı, müharibənin iqtisadi nəticələri də getdikcə daha geniş coğrafiyada hiss olunur. Enerji təhlükəsizliyi, beynəlxalq ticarət, ərzaq bazarları və Avropanın müdafiə xərcləri bu qarşıdurmanın təsir etdiyi əsas istiqamətlərdir. Ona görə də müharibənin dayandırılması yalnız Rusiya və Ukrayna üçün deyil, qlobal iqtisadi və siyasi sabitlik baxımından da mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Qarşıdakı diplomatik təmasların əsas nəticəsi dərhal sülh müqaviləsinin imzalanması deyil, tərəflər arasında müəyyən etimad mexanizmlərinin yaradılması ola bilər. İlkin mərhələdə humanitar məsələlər, əsir mübadiləsi, mülki infrastruktura hücumların məhdudlaşdırılması və atəşkəsin monitorinqi kimi istiqamətlərdə razılaşmaların əldə olunması daha praktik görünür. Bununla belə, davamlı sülh üçün ərazi mübahisələri və təhlükəsizlik təminatları ilə bağlı fundamental fikir ayrılıqlarının həlli zəruridir. Əsas məsələ müharibəni müvəqqəti dayandırmaq deyil, onun yenidən başlanmasına imkan verməyəcək siyasi və təhlükəsizlik mexanizmlərini formalaşdırmaqdır. Əks halda, əldə ediləcək razılaşma uzunmüddətli sülhdən daha çox növbəti qarşıdurmaya qədər davam edən kövrək atəşkəs xarakteri daşıya bilər.

Ruslan Zəngəzur