Vaşinqton sammiti: 1 illik uğurlu sülh marafonu

2025-ci il avqustun 8-də Vaşinqtonda keçirilən Sülh Sammiti və ondan bir il sonra yayımlanan Birgə Bəyanat Cənubi Qafqazda müharibədən sonrakı reallığın institusional quruculuğunun başladığını göstərir.

Bəyanatın mətnini diqqətlə oxuduqda aydın olur ki, onun arxasında dayanan geosiyasi konfiqurasiya regional güc balansının köklü şəkildə yenidən qurulmasının elanıdır. Ən böyük struktur dəyişiklik mediatorluq formatının tam transformasiyasıdır. 1992-ci ildə ATƏT çərçivəsində təsis edilmiş və 1994-cü ildən etibarən ABŞ, Rusiya və Fransanın həmsədrliyi ilə işləmiş Minsk qrupu və onunla əlaqədar bütün strukturların ləğvi beynəlxalq mediatorluq praktikasında nadir hallardan biridir. Adətən bu cür formatlar ya bir mediatorun geri çəkilməsi, ya da mübahisə tərəflərindən birinin müqaviməti ilə iflic olurdu. Bu dəfə isə hər iki tərəfin birgə müraciəti əsasında rəsmi ləğv reallaşıb ki, bu da vasitəçilik formatının tərəflərin razılığı ilə bağlanmasının yeganə mümkün konfiqurasiyasıdır.

Praktiki olaraq bu, ABŞ-ın Minsk qrupu çərçivəsindəki "neytral mediator" rolundan çıxaraq birbaşa tərəf kimi çıxış etməsinin rəsmi formasıdır. ABŞ Cənubi Qafqazda indi, istənilən digər regionda olduğu kimi, "yardımçı tərəf" formatında deyil, özü prosesin tərəfi kimi iştirak edir. Halbuki, bunun əksinə olaraq, bəyanatda Sülh Şurasının yaradılması qeyd edilir. Madrid Sənədi olaraq tanınan əsas prinsiplərin ən detallı 2017-ci il versiyasında hələ Minsk Qrupu tərəfindən tərəflərə "qərar təklifi" edilirdi. Sülh Şurası isə qərarların reallaşmasına yardım, koordinasiya təmin edən platformadır.

***

Birgə Bəyanatın diqqət çəkməyən, lakin struktur baxımından ən fundamental müddəası ABŞ, Ermənistan və Azərbaycanın hər üçünün "beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədlər çərçivəsində suverenliyə, ərazi bütövlüyünə və yurisdiksiyaya sarsılmaz dəstək" mövqeyidir. Bu, Ermənistan konstitusiyasının Dağlıq Qarabağla bağlı müddəalarının gələcəkdə dəyişdirilməsi üçün ABŞ-ın tam siyasi dəstəyinin elanıdır. Əslində, elə bu formula Ermənistanda daxili opponent qüvvələrə – Daşnaksütyuna, Amerika Erməni Milli Komitəsinin lobbisinə və Apostol Kilsəsinə – aydın siyasi siqnal göndərir ki, Vaşinqton Ermənistanın konstitusiyasında Azərbaycanın ərazi bütövlüyünə zidd müddəaların ləğvini dəstəkləyir və bu, üçtərəfli razılaşmanın bir hissəsidir.

Tarixi kontekst onu göstərir ki, Qarabağ münaqişəsinin ən qəliz hissəsi həmişə Ermənistanın konstitusiyasında və siyasi diskursunda Azərbaycanın ərazi bütövlüyünə zidd qalıqların saxlanması olub. Paşinyan hökumətinin son beş ildəki ən böyük uğuru Qarabağdan erməni əhalisinin köçürülməsini diplomatik kanallarla həyata keçirməkdir ki, bu, mübahisənin faktiki olaraq humanitar tərəfini bağlamış, indi qalan yeganə ciddi problem konstitusional səviyyədədir.

***

"Trump Beynəlxalq Sülh və Tərəqqi Marşrutu" – TRIPP tam miqyaslı geosiyasi layihədir. Əvvələ nəzər salaq: layihə ilk baxışda köhnə "Zəngəzur dəhlizi"nin sadə rebrendinqi kimi görünür. Lakin arxada dayanan konfiqurasiya köklü fərqlidir. Zəngəzur dəhlizi 2020-ci ilin noyabrında imzalanmış Üçtərəfli Bəyannamənin 9-cu bəndi çərçivəsində nəzərdə tutulmuşdu və nəqliyyat kommunikasiyalarının açılmasının təminatçısı kimi Rusiya görülürdü. Həmin dövrdə o mümkün idi, çünki Moskva hələ Cənubi Qafqazda dominantlıq mövqeyində idi. TRIPP isə bu funksiyanı ABŞ-a ötürür, kommunikasiya dəhlizinin sahibi kimi ABŞ çıxış edir, 2020-ci ilin üçtərəfli formatını birtərəfli dəyişir.

Burada bir nüans var. Bir çox ekspert TRIPP-in kommersiya potensialını kifayət qədər təhlil etməyib. Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolunun uzunluğu 826-850 kilometr arasında göstərilir, mövcud gücü ildə təxminən 6,5 milyon ton yük daşımaqdır. Lakin Azərbaycanın 2034-cü ilədək bu gücü 17 milyon tona çatdırmaq planı var. Bunun kommersiya dəyəri ildə 10-12 milyard dollar dəyərində daşımalar deməkdir. TRIPP-in daha böyük əhəmiyyəti onun Cənubi Qaz Dəhlizi ilə sinxron inteqrasiyasındadır.

***

Azərbaycan üçün ildönümü bəyanatı son beş ildə reallaşdırılmış regional strategiyanın tam təsdiqidir və bu strategiyanın uğurlu olduğunu göstərir. Bakı 2020-ci ildən etibarən çoxvektorlu xarici siyasət strategiyasını həyata keçirir: heç bir blokun forpostu olmamaq, eyni anda bir neçə güc mərkəzinin maraqlarının kəsişmə nöqtəsində yer almaq, iqtisadi əməkdaşlıqla regional sabitliyi gücləndirmək. Bu strategiyanın konkret təzahürlərini təhlil edək. Birincisi, Bakı ilə Vaşinqton arasında strateji tərəfdaşlıq xartiyası 2024-cü ildə imzalanıb, 8 avqust Birgə Bəyannaməsinin tamamlayıcısıdır. İkincisi, Bakı ilə Türkiyə arasında Şuşa Bəyannaməsi 2021-ci ildə rəsmiləşdirilib, burada iki qardaş ölkənin silahlı qüvvələrinin yenidən təşkili və modernləşdirilməsi üzrə birgə səylər nəzərdə tutulur. Üçüncüsü, Bakı ilə Rusiya arasında strateji tərəfdaşlıq xartiyası 2022-ci ildə imzalanıb, lakin müharibə şəraitində tam reallaşması mümkün olmayıb. Dördüncüsü, Bakının Aİ ilə 2022-ci ildən etibarən enerji tərəfdaşlıq sazişləri var, beşincisi, Bakı Çin ilə strateji əməkdaşlıq formatında işləyir.

Bütün bu istiqamətlər eyni anda reallaşdırılır ki, bu da Azərbaycanın regional mərkəz mövqeyinin əsasını təşkil edir. Bakının iqtisadi göstəriciləri də bu mövqeyi gücləndirir: xarici ticarət dövriyyəsinin strukturunda Aİ 50,2 faiz, Türkiyə 11,1 faiz, MDB ölkələri 11,5 faiz təşkil edir ki, bu da çoxşaxəli balanslaşdırılmış iqtisadi modeli göstərir.

Prezident İlham Əliyevin regionalizm diskursunda "Türk həmrəyliyi" və "İpək Yolu bərpası" sözlərindən istifadə xarici siyasətin legitimləşmə strategiyasının əsas komponentidir. Bakının “Məkkə sazişi” kimi regional konsolidasiyalara tərəfdaşları vasitəsilə dolayısı yolla bağlı olması və Vaşinqton prosesinin birbaşa iştirakçısı olması bu strategiyanın uğurla reallaşdığını göstərir.

***

Paşinyan hökuməti üçün həmin bəyanat qarışıq siqnallar yaradır. Bir tərəfdən, Vaşinqtonun açıq dəstəyi konstitusional dəyişikliklər üçün lazım olan siyasi mövqeyi gücləndirir. Ermənistanda Daşnaksütyun lobbisinin Paşinyana qarşı çıxışı xarici təsirin daxili qarışıqlıq üçün istifadə edilməsi cəhdlərini göstərir. Paşinyanın Türkiyə ilə münasibətlərin normallaşdırılması istiqamətində addımları – fevral 2026 səfəri ilə – mühüm strateji dönüşdür. Amma Ermənistan cəmiyyətində Türkiyəyə qarşı düşmənçilik hissləri qalır və Paşinyan bu sahədə ehtiyatlı addımlar atmalıdır. Paşinyanın Rusiya ilə münasibətlərdəki çətinlikləri də davam edir. Qərb istiqamətində açıq dönüş Rusiyanın "Ermənistanı itirmək" kimi qəbul etdiyi prosesi sürətləndirir. Vəziyyəti daha da mürəkkəbləşdirən amil Ermənistanda Rusiyanın dəstəklədiyi müxalif qüvvələrin Paşinyana qarşı koordinasiyalı hərəkətidir.

***

Birgə Bəyanat bir il əvvəl Ağ Evdə imzalanmış Bəyannamənin institusional tamamlanmasının ilk mərhələsini təmsil edir. Burada üç əsas struktur dəyişikliyi olub. Birincisi, ATƏT-in Minsk qrupu və onunla əlaqədar strukturların ləğvi 1990-cı illərdən qalan münaqişə-həlletmə paradiqmasının rəsmi sonunu ifadə edir. İkincisi, Sülh Şurası formatında yeni çoxşaxəli platformanın qurulması klassik mediatorluqdan postmediatorluq erasına keçidi simvolizə edir. Üçüncüsü, TRIPP konsepsiyası kommersiya, kompleks və geosiyasi dividendləri birləşdirir.

Son olaraq qeyd edək ki, Cənubi Qafqaz artıq "münaqişə bölgəsi" olmaqdan çıxıb, "postmünaqişə geosiyasi erası"na keçid edib. Keçidin tamamlanması regionun gələcəyi üçün həlledicidir və Vaşinqton, Bakı və İrəvanın koordinasiyalı səylərindən asılıdır.

Şəbnəm ZEYNALOVA,
XQ-nin siyasi analitiki,
siyasi elmlər üzrə fəlsəfə doktoru