Xəbərdarlıq, yoxsa geosiyasi təzyiq? ANALİZ

Moskvanın Ermənistanın Avrasiya İqtisadi İttifaqından (Aİİ) çıxacağı təqdirdə qaz qiymətlərinin 69% artması (ilidə 657,5 milyon dollara çatması) və pul köçürmələrinin yarısından çoxunun itirilməsi barədə hazırladığı məruzə xalis iqtisadi hesablamadan daha çox, açıq siyasi təzyiq və çəkindirmə mexanizmidir. Bu vəziyyəti, Kremlin İrəvana yönəlik strategiyasını və Ermənistanın xarici siyasət seçimlərinin gələcəyini 3 əsas istiqamətdə qiymətləndirmək olar.

Moskvanın bu addımı təsadüfi deyil. Rusiya xüsusilə 44 günlük müharibədən və 2023-cü ilin antiterror tədbirlərindən sonra Ermənistanın Qərbə (Aİ və ABŞ) doğru sürətlə meyil etməsini özünün geostrateji maraqlarına birbaşa təhdid kimi görür. Rusiya yaxşı anlayır ki, Ermənistan iqtisadiyyatı struktur baxımından tam şəkildə Moskvadan asılıdır. Qaz təchizatı ("Qazprom Armenia"), dəmir yolları, energetika şəbəkələri və Rusiya bazarından gələn pul köçürmələri İrəvanın "zəif nöqtələridir".

Məruzədəki rəqəmlər (1000 kubmetr üçün qazın baza qiymətinin 177.5 dollardan 300 dollara qalxacağı ehtimalı, ticarət dövriyyəsinin 55% zəifləməsi) İrəvan rəhbərliyinə göstərir ki, Aİİ-dən çıxmağın siyasi qiyməti iqtisadi kollaps ola bilər. Ermənistanın Rusiyadan iqtisadi, hərbi və siyasi asılılığını qısa və ya orta müddətdə sıfırlayaraq tam şəkildə Qərbə inteqrasiya etməsi praktiki olaraq qeyri-mümkündür.

Qeyd olunduğu kimi, Rusiyanın Ermənistan dövlət mexanizminə və iqtisadiyyatına inteqrasiyası sadəcə müttəfiqlik səviyyəsində deyil, struktur və həyati asılılıq xarakteri daşıyır. Bu prosesi "sıfırlamaq" Ermənistan üçün siyasi manevr deyil, dövlət aparatı və iqtisadiyyatı üçün tam kollaps (sistem çöküşü) demək olardı.

Bu qeyri-mümkünlüyü yaradan əsas strateji və struktur faktorlarından biri Ermənistan iqtisadiyyatının qan damarlarının birbaşa Rusiyanın dövlət və özəl nəhənglərinə bağlı olmasıdır. Ermənistanın qaz təchizatı 100% "Qazprom Armenia"nın (Rusiya "Qazprom"unun törəmə müəssisəsi) nəzarətindədir. Ölkənin elektrik enerjisi istehsalının təməli olan Metsamor Atom Elektrik Stansiyası Rusiya nüvə yanacağından asılıdır və onun idarəçiliyi "Rosatom"a həvalə olunub. İrandan gələn məhdud qaz kəməri bilə Rusiyanın mülkiyyətindədir.

Ermənistan Cənub Qafqaz Dəmir Yolları birbaşa Moskvanın idarəçiliyindədir. Ermənistanın ixracının böyük hissəsi, xüsusilə kənd təsərrüfatı, spirtli içkilər və reeksport Rusiya (Aİİ) bazarına yönəlib. Bu məhsulların standartları və qiyməti Qərb (Aİ) bazarlarına daxil olmaq üçün rəqabətədavamlı deyil. Ermənistan ÜDM-nin nəzərəçarpan hissəsi Rusiyada çalışan erməni miqrantların göndərdiyi maliyyə vəsaitlərindən ibarətdir.

Digər asılılıqlar…

Gümrüdə yerləşən Rusiya hərbi bazası və İrəvandakı Erebuni hərbi aerodromu hüquqi və fiziki olaraq Ermənistan ərazisindədir. Ermənistanın Türkiyə və İranla olan dövlət sərhədlərini rəsmi olaraq Rusiya Federal Təhlükəsizlik Xidmətinin (FTX/FSB) sərhəd qoşunları qoruyur. İrəvanın Zvartnots hava limanından Rusiya sərhədçilərini çıxarmaq cəhdi asan olsa da, Türkiyə və İran sərhəd xəttini dərhal milliləşdirmək üçün İrəvanın kadr və maliyyə resursu çatmır.

Ermənistanın Qərbə sıçrayış etməsinin qarşısındakı ən böyük maneələrdən biri də Qərbin özünün bu yükü götürməyə hazır olmamasıdır. Qərb Rusiya bazarlarını və ucuz qazı əvəz edə bilmir. Avropa İttifaqı və ya ABŞ Ermənistana siyasi dəstək bəyanatları versə də, Rusiya bazarına alternativ təminat verə bilməz. Aİ-nin daxili bazarı ciddi fitosanitar və keyfiyyət standartları tələb edir.

Ermənistanın Qərbə fiziki çıxışı yalnız Gürcüstan üzərindəndir. Türkiyə və Azərbaycanla münasibətlər tam normallaşmadan Ermənistanın Qərbə tranzitinteqrasiyası coğrafi baxımdan yarımçıq qalır. Bundan başqa, NATO və ya Aİ Ermənistanın təhlükəsizliyinə hüquqi zəmanət (məsələn, 5-ci maddə analoqu) verməyəcəyini dəfələrlə bəyan edib. Aİ-nin müşahidə missiyası (EUMA) mülki xarakter daşıyır və hərbi çəpər rolu oynaya bilməz.
Nikol Paşinyan rəhbərliyinin həyata keçirdiyi xarici siyasət "Rusiyadan tam qopmaq" deyil, "Rusiyanın təzyiqlərinə qarşı Qərbdən diplomatik qalxan yaratmaq" cəhdidir. Ermənistanın Rusiyadan asılılığını "sıfırlamaq" cəhdi bir sıra fəsadlara gətirib çıxara bilər. Qazın bazar qiymətinə qaldırılması, Rusiya bazarının bağlanması və pul köçürmələrinin bloklanması ilə ölkədə dərin sosial-iqtisadi böhranın yaşanması. Moskvanın daxildəki müxalif və dini qruplar, eləcə də təhlükəsizlik strukturlarındakı kadrlar vasitəsilə İrəvanda hakimiyyət dəyişikliyinə cəhd etməsini də ehtimallara əlavə etmək olar.

Ermənistanın Rusiyadan olan bu fotal asılılığını azaltmasının yeganə məntiqi və real yolu Qərbə qaçmaq deyil, regiona inteqrasiya olunmaqdır. Yəni, Azərbaycan və Türkiyə ilə sülh müqaviləsini imzalamaq, sərhədləri və nəqliyyat kommunikasiyalarını (Zəngəzur dəhlizi daxil olmaqla) açmaq. Məhz region qonşuları ilə sülh şəraitində yaşayan Ermənistan Türkiyə və Azərbaycan üzərindən alternativ enerji və logistika marşrutlarına çıxış taparaq Rusiya asılılığını mərhələli şəkildə azalda bilər. Ekspertlərin də qeyd etdiyi kimi, "İrəvanın Moskvadan azad olmasının yolu Brüsseldən və ya Vaşinqtondan deyil, Bakı və Ankaradan keçir".

Ermənistanın çətin seçimi

Ermənistan Baş naziri Nikol Paşinyanın "Aİİ-dən çıxmaq gündəliyimizdə yoxdur" bəyanatlarına baxmayaraq, Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatında (KTMT) fəaliyyətini dondurması və Qərb hərbi-siyasi institutları ilə inteqrasiyanı dərinləşdirməsi Moskvada ciddi narahatlıq yaradır. Ermənistanın bu iki qütb arasında qalması xarici siyasətinə təsirsiz ötüşməyəcək. İrəvan uzun müddət təhlükəsizlik və siyasi dəstəyi Qərbdə, iqtisadi resursları retains etməyi isə Aİİ və Rusiyada aramağa çalışdı. Lakin Moskva artıq bu "ikili oyuna" imkan verməyəcəyini, siyasi uzaqlaşmanın mütləq iqtisadi cəzasının olacağını aydın şəkildə nümayiş etdirir.

Qərb Ermənistana siyasi dəstək, məhdud maliyyə yardımları və hərbi-təlim dəstəyi versə də, Rusiyanın təmin etdiyi ucuz qazı, Rusiya əmək bazarını və pul köçürmələrini kompensasiya etmək iqtidarında deyil. Aİ-nin nə Gürcüstan, nə də Ermənistan üzərindən dərhal Rusiyanı əvəz edə biləcək enerji şəbəkəsi var. Qazın kəskin bahalaşması və köçürmələrin azalması Ermənistanda daxili sosial narazılığı pik həddə çatdıra bilər. Bu isə Nikol Paşinyan hakimiyyətinin daxili siyasi dayanıqlığını birbaşa sarsıdacaq.

Ermənistanın Rusiya ilə Qərb – yəni iki qarşı-qarşıya gələn geostrateji qütb arasında sıxılıb qalması onun xarici siyasətində illüziya və reallıq toqquşması yaradır. İrəvan uzun illər yürütdüyü "komplementar" (çoxvektorlu) siyasəti bərpa etməyə çalışsa də, müasir qlobal şəraitdə bu balans artıq iflasa uğramışdır. Bu ikitirəliyin Ermənistanın xarici siyasətinə göstərəcəyi əsas fəsadları və təsirləri 4 strateji müstəvidə qruplaşdırmaq olar:
Birincisi, xarici siyasətdə manevr imkansızlığı və "geosiyasi təcrid". İki qütb arasında tərəddüd etmək İrəvanı hər iki tərəf üçün "etibarsız tərəfdaş" statusuna salır. Ermənistan Qərbə meyil edərək "xəyanətkar müttəfiq" kimi görünür. Moskva İrəvanın bu addımlarını cəzasız qoymamaq üçün iqtisadi və siyasi rıçaqlarını (qaz qiymətləri, Aİİ-də məhdudiyyətlər, logistika blokadası) hər an işə sala bilər.

Ermənistan hüquqi və iqtisadi baxımdan hələ də Aİİ və KTMT-nin üzvüdür, Rusiya bazarlarından asılıdır. Qərb strateqləri anlayır ki, İrəvan Rusiyadan tam qopa bilməz, bu səbəbdən də İrəvana verilən dəstək yalnız diplomatik jestlər və məhdud maliyyə yardımları səviyyəsində qalır, real hərbi-siyasi təminata çevrilmir.

İkincisi, təhlükəsizlik vakuumu və strateji qıcolma. Ermənistan xarici siyasətdə təhlükəsizlik çətirini dəyişməyə çalışsa da, əvəzində tam bir təhlükəsizlik vakuumu (boşluğu) yaradıb. İrəvan KTMT-dəki iştirakını dondurmaqla və Rusiya hərbi çətirindən imtina etməklə köhnə təhlükəsizlik sistemini zədələyib. Lakin Qərb (nə NATO, nə də ABŞ/Aİ) Ermənistana kollektiv müdafiə zəmanəti verməyə hazır deyil. Aİ-nin mülki müşahidə missiyası (EUMA) isə yalnız monitorinq aparır, hərbi qoruma funksiyası daşımır. Nəticədə, Ermənistanın xarici siyasəti özünü müdafiə edə bilməyən və xarici qarantı olmayan kövrək bir vəziyyətə düşür.

Üçüncüsü, qərar qəbulunda inamsızlıq və siyasi ikiüzlülük. İki qütb arasında qalmaq İrəvanın beynəlxalq platformalarda ziddiyyətli və qeyri-sabit mövqe tutmasına səbəb olur. İrəvan bir tərəfdən BMT və digər təşkilatlarda Qərbin xoşuna gələcək bəyanatlar verir, Rome Statutunu (Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsinin nizamnaməsini) ratifikasiya edir. Digər tərəfdən isə Aİİ sammitlərində Rusiya prezidenti ilə eyni masada oturur, Rusiyaya tətbiq edilən sanksiyalardan yayınma zəncirində yer alaraq iqtisadi dividend toplamağa çalışır. Bu "ikiüzlü" taktika İrəvanın beynəlxalq diplomatiyada çəkisini sıfırlayır və onu müstəqil subyekt deyil, büyük güclərin "poliqonu" kimi təqdim edir.

Dördüncüsü, regional sülh prosesinin tormozlanması. İki qütb arasında qalmağın ən təhlükəli təsiri Azərbaycan və Türkiyə ilə aparılan sülh prosesinə dəyir. Ermənistan rəhbərliyi bəzən Fransa və ya ABŞ-dakı müəyyən dairələrin verdiyi illüziyalı dəstəyə arxalanaraq sülh müqaviləsi üzrə danışıqlarda süni ləngimələr yaradır, konstitusiyasındakı ərazi iddialarını dəyişməkdən yayınır. Lakin kənar güclərin, istər Rusiya, istərsə də Qərb Cənubi Qafqaza müdaxiləsi regiona sülh yox, geosiyasi rəqabət gətirir. Paşinyan hakimiyyəti başa düşməlidir ki, Vaşinqtonun və ya Moskvanın maraqları dəyişə bilər, amma geosiyasi reallıq – qonşularla eyni coğrafiyada yaşamaq məcburiyyəti dəyişməzdir.

Nəticədə, Ermənistanın bu iki qütb arasında qalması onun xarici siyasətini "müstəqil dövlət strategiyası"ndan çıxarıb "kənar təsir agentliyi" vəziyyətinə salır. İrəvan üçün xarici siyasətdə yeganə xilas yolu – Moskva ilə Brüssel/Vaşinqton arasında alət olmaqdan imtina etmək, geosiyasi xəyallardan ayılmaq və Cənubi Qafqazın daxili reallıqlarına söykənərək Azərbaycan və Türkiyə ilə birbaşa, vasitəçisiz sülh imzalamaqdır. Çünki Ermənistanın xarici siyasətindəki bu ikitirəlik davam etdikcə, o, yalnız itirən tərəf olacaq.

Ermənistanın gələcək xarici siyasət ssenariləri

İrəvanın qarşısında üç əsas yol qalır. Aİİ və KTMT-dən rəsmən çıxmaq. Bu halda Ermənistan ağır iqtisadi böhranla, enerji qıtlığı ilə və Rusiyanın tətbiq edəcəyi ticarət embarqoları ilə üzləşəcək. İkincisi, Moskva ilə iqtisadi platformada (Aİİ) qalmaq, lakin Qərbdən hərbi və diplomatik dəstək almağa davam etmək. Yəni, təzyiqlərdən yayınmaq üçün Aİİ-dən çıxış prosesini tormozlamaq. Üçüncüsü, Ermənistanın Rusiya asılılığından xilas olmasının tək real yolu Azərbaycan və Türkiyə ilə münasibətləri tam normallaşdırmaq, Zəngəzur dəhlizi və regional logistik layihələrə qoşulmaqdır. Regionda sülh bərqərar olarsa, Ermənistan həm Türkiyə üzərindən açıq bazarlara çıxış əldə edər, həm də Rusiya və Qərb arasında vasitəçi-oyuncaq olmaqdan xilas ola bilər.

Moskvanın bu məruzəsi İrəvana ünvanlanmış kəskin bir geosiyasi xəbərdarlıqdır. Ermənistan rəhbərliyi başa düşməlidir ki, Qərblə təhlükəsizlik və siyasi yaxınlaşma arzuları, Rusiya ilə mövcud olan iqtisadi asılılıq reallığına çırpıldıqda ölkə ciddi böhranla üz-üzə qalacaq. İrəvanın xarici siyasətindəki bu tərəddüdlər regionda tam sülhün və iqtisadi inteqrasiyanın ləngiməsinə xidmət edir.

V.VƏLİLİ