Xəzər dənizinin sürətlə dayazlaşması: Qlobal iqlim dəyişikliyi və regional su böhranı ŞƏRH

Bakı, 9 sentyabr, AZƏRTAC

Regionun ən böyük ekoloji problemlərindən biri də Xəzər dənizinin səviyyəsinin son illərdə sürətlə aşağı düşməsidir. Xəzərin dayazlaşması qlobal iqlim dəyişmələrinin yaratdığı ciddi ekoloji fəsadlardan biri hesab edilir. Okeanlarla birbaşa əlaqəsi olmayan, planetin ən böyük qapalı su hövzəsi olan Xəzərin səviyyəsini əsasən çaylardan daxil olan su və yağıntılar müəyyən edir. Qlobal istiləşmə Xəzər dənizinin gələcəyi üçün ciddi risk yaradan əsas amillərdən sayılır. Temperatur artdıqca su səthindən buxarlanma güclənir. Nəticədə dənizə daxil olan su ilə itirilən su arasındakı fərq böyüyür. 3 il öncə dərc edilmiş iqlim modelləşdirməsi göstərir ki, XXI əsrdə Xəzər hövzəsində buxarlanmanın artımı yağıntı artımını əhəmiyyətli dərəcədə üstələyə bilər. Bu qorxulu proqnoz reallaşarsa, dənizin su balansı daha da mənfi istiqamətə dəyişəcək.

Bu fikirləri AZƏRTAC-a açıqlamasında “Yaşıl Dünya” Ekoloji Maarifləndirmə İctimai Birliyinin sədri Elman Cəfərli səsləndirib.

O bildirib ki, Xəzərin su balansında çayların xüsusi əhəmiyyəti var: "Dənizə təxminən 130 çay axır. Buraya su axınının böyük hissəsi Volqa və Ural çaylarının payına düşür. Buna görə həmin çayların su ehtiyatlarında baş verən dəyişikliklər Xəzərin səviyyəsinə birbaşa təsir göstərir. Volqa çayının hövzəsinə gələn yağıntıların əksər hissəsi Atlantik okeanından gələn hava kütlələridir. Volqa hövzəsinə düşən yağıntının miqdarının azalması Xəzərdə suyun səviyyəsinə birbaşa təsir edir. 2026-cı ildə dərc edilmiş yeni araşdırmaya görə, 1991–2019-cu illər ərzində 5 əsas çaydan - Volqa, Ural, Kür, Terek və Səfidruddan Xəzərə daxil olan orta illik su həcmi iki dövrün müqayisəsində təxminən 41,9 kubkilometr azalıb".

Elman Cəfərli qeyd edib ki, Xəzərin problemi yalnız dəniz üzərindəki temperatur artımı ilə məhdudlaşmır. Onu qidalandıran nəhəng çay sistemlərindəki dəyişikliklər də su balansını zəiflədir:”Xəzərdə suyun səviyyəsinin azalmasına təsir edən digər mühüm amil hövzədə su ehtiyatlarına təzyiqin artmasıdır. Son 20 ildə əhali artıb, iri meqapolislər yaranıb, kənd təsərrüfatı genişlənib. Sənaye, enerji istehsalı, aqrar sektor və içməli su təminatı məqsədilə çaylardan sugötürmələr artıb. Xəzəri qidalandıran çayların üzərində son illər enerji istehsalının hədəfləyən və kənd təsərrüfatı məqsədli su anbarları tikilib. Təkcə İranın Xəzərsahili bölgəsində 40 çayın təhlili aparılıb, nəticələr narahatedicidir. Artan temperatur fonunda buxarlanmanın çoxalması və çay axınlarının azalması tendensiyası müşahidə edilib".

Onun sözlərinə görə, Xəzər dənizini qidalandıran mühüm mənbələrdən biri də Kür çayıdır: "Kürdə su axınının azalması həm ölkəmizin su təminatına, kənd təsərrüfatına və ekosistemlərinə, həm də Xəzərin ümumi su balansına mənfi təsir göstərir.

Xəzərin səviyyəsinin azalması yalnız ekoloji məsələ deyil, həm də ciddi iqtisadi nəticələr doğura bilər. Sahil xəttinin geri çəkilməsi limanların, terminalların, balıqçılıq təsərrüfatlarının, turizm obyektlərinin və digər sahil infrastrukturlarının fəaliyyətinə təsir göstərəcək. Bununla bağlı rəsmi qurumlar dəfələrlə həyəcan təbili çalıb. Dayaz sularda gəmiçilik üçün əlverişli dərinlik azaldıqca əlavə dibdərinləşdirmə işlərinə zərurət yaranacaq. Regionun getdikcə artan ekoloji problemləri, o cümlədən Xəzərdə suyun çəkilməsi bir dövlətin həll edəcəyi məsələ deyil. Dənizin gələcəyi üçün regional əməkdaşlıq vacibdir. Xəzərin dayazlaşması problemi digər 4 sahilyanı dövlətin hamısını - Rusiya, Qazaxıstan, Türkmənistan və İranı da narahat etməlidir. Fikrimcə, Xəzəri qidalandıran çaylardan sugötürmələrə nəzarət mexanimzi işlənib hazırlanmalı, iqlim müşahidələri genişləndirilməli, birgə monitorinqlər aparılmalıdır. 5 ölkə arasında əlaqəli su idarəçiliyinə keçid sürətləndirilməlidir. Ölkəmizin qarşısında duran əsas vəzifə iqlim dəyişiklərinin nəticələrini yumşaldılması üzrə mitiqasiya və adaptasiya tədbirlərini gücləndirməkdir. Xəzəri qidalandıran əsas çaylarda su resurslarının qorunması prioritet vəzifə olmalıdır. Çaylarda su ehtiyatlarının mühafizə edilməsi üçün qənaətcil suvarma texnologiyalalrına keçid sürətləndirılməli, şəhər su şəbəkələrində itkilər azaldılmalıdır”.