Xəzərlə Kreml arasında: Boru uğrunda savaş

XXI əsrin kontur xəritəsində yeni geosiyasi fault line-lar - köhnə düzəni və gələcək tektonik dəyişiklikləri bir-birindən ayıran geosiyasi çatlar peyda olur. Bu çatların episentrində - keçmişlə gələcəyin, Kreml borusu ilə öz enerji suverenliyi arasında tarazlıq qurmağa çalışan bir ölkə dayanır: Qazaxıstan. Dünya müharibələrin, sanksiyaların, iqlim çağırışlarının və bazarların yenidən bölüşdürülməsinin təzyiqi altında silkələnir. Bu qeyri-sabit reallıqda "əbədi sabit" marşrutlar artıq mövcud deyil - yalnız çevik adaptasiya edə bilənlər qalır.

Milli.Az "Baku Network"da dərc olunmuş məqaləni təqdim edir:

Ukraynada müharibə enerji ilə geosiyasətin paralel müstəvilərdə mövcud ola biləcəyi illüziyasını tamamilə dağıtdı. Avropa enerji xəritəsini yenidən çəkir, Rusiya təsir aləti olan qazı itirir, Çin isə Asiyanın ürəyindən keçən yeni logistika arteriyalarını qurur. Regionun ən iri neft və qaz ixracatçısı olan Qazaxıstan üçün həqiqət anı yetişib. Bu, artıq rahatlıq və ya iqtisadi mənfəət məsələsi deyil. Bu, strateji kimlik, suverenlik və dünyanın yeni enerji xəritəsində tutulan yer məsələsidir.

Tarixən Moskvanın boru kəməri orbitinə daxil edilmiş Qazaxıstan onilliklər ərzində öz enerji təhlükəsizliyinin açarlarını şimal qonşusunun əlinə verib. Lakin 2025-ci il bu stereotipləri dağıdır. Rusiya artıq sabitliyin təminatçısı deyil, Avropa isə asılı müştəri kimi çıxış etmir. Qazaxıstan dövrlərin qovşağında dayanır - elə bir məqamda ki, atılacaq hər qərardan ölkənin ya başqalarının maraqları arasında sadəcə bir tranzit koridoruna çevrilib-çevrilməyəcəyi, ya da öz enerji taleyinin müstəqil memarına çevrilib-çevrilməyəcəyi asılıdır.

Məsələ çox kəskindir və təxirəsalınmazdır: Rusiyadan "qaz asılılığı" modelini davam etdirmək, onun borularının ölkənin strateji cəhətdən həssas bölgələrinə qədər uzanmasına imkan vermək - yoxsa alternativə sərmayə qoymaq, daxili infrastrukturun gücləndirilməsi ilə özünə məxsus, müstəqil gündəmlə qlobal bazara çıxmaq?

2025-ci il - sadəcə bir təqvim ili deyil. Bu, bir nəsildə yalnız bir dəfə açılan tarixi fürsət pəncərəsidir. Qazaxıstanın bu fürsətdən keçərək tarixdə postsovet imperiyasının xammal əlavəsi kimi deyil, yeni dünyanın suveren enerji oyunçusu kimi qalmaq üçün bütün resursları mövcuddur.

Rusiya təsirini itirir

2022-ci ildə Rusiyanın Ukraynaya hərbi müdaxiləsindən sonra Avropa İttifaqı rus qazından faktiki olaraq imtina etdi: 2024-cü ilin sonunadək Avropaya qaz tədarükü 70%-dən çox azaldı. Alternativ istiqamətə yönəlmək cəhdləri də uğursuz oldu: Avropa bazarının itirilməsini kompensasiya etməli olan "Sibirin Gücü 2" layihəsi demək olar ki, dondurulub - Çin Moskva qazından həddindən artıq asılılıqdan ehtiyatlanaraq, daha proqnozlaşdırıla bilən Mərkəzi Asiya və Yaxın Şərq tədarükçülərinə üstünlük verir.

Moskva üçün nəticə fəlakətlidir: "Qazprom" 2024-cü ildə 1,076 trilyon rubl (təxminən 12,89 milyard dollar) həcmində rekord xalis zərər açıqladı - bu, 1999-cu ildən bəri ilk dəfə baş verir. Halbuki, bir il öncə şirkət 7,51 milyard dollar mənfəət əldə etmişdi. Bu, təkcə rentabellik deyil, həm də Kreml qaz imperiyasının yaşama qabiliyyəti məsələsini şübhə altına qoyur. Belə şəraitdə Rusiya qaz ixracını hələ də müəyyən siyasi təsirini saxladığı ölkələrə - o cümlədən Qazaxıstana yönəltməyə çalışır.

Qazlaşdırma təzyiq aləti kimi: Qazaxıstanın şimalı risk altındadır

Kreml üçün əsas layihələrdən biri - Qazaxıstanın şimal bölgələrinə, o cümlədən Astanaya rus qazının ixracı oldu. Bu bölgədə 2 milyondan çox etnik rus yaşayır və bu amil Moskvanın enerji mövcudiyyətini xüsusilə həssas edir. Donbas analoqları burda tamamilə yerinə düşür: Ukraynada rus enerji daşıyıcılarından asılılıq onilliklər ərzində siyasi nəzarət aləti rolunu oynayıb, 2014-cü ildən sonra isə işğalın ön sözünə çevrilib.

Rusiya vasitəsilə həyata keçirilən qazlaşdırma - sadəcə iqtisadi layihə deyil. Bu, Qazaxıstanın Rusiya xarici siyasətinə infrastruktur səviyyəsində bağlanması deməkdir. Kreml artıq dəfələrlə "texniki nasazlıqlar" və "təmir işləri" bəhanəsi ilə neft kəmərlərindəki fasilələrdən Qazaxıstana təzyiq vasitəsi kimi istifadə edib - xüsusilə Qazaxıstan rəhbərliyinin beynəlxalq hüququn və Ukraynanın ərazi bütövlüyünün qorunmasının vacibliyinə dair açıqlamalarından sonra.

Qazaxıstanın daxili resursları: alternativ varmı?

Bəli, var. Ölkənin qərbində yerləşən Karasaqanak, Tənqiz və Kaşağan kimi dünya miqyasında ən iri neft-qaz yataqları Qazaxıstana məxsusdur. Qazaxıstan 3 trilyon kubmetrdən çox qaz ehtiyatına sahibdir. Lakin bu ehtiyatın əhəmiyyətli hissəsi hal-hazırda neft hasilatının sabit saxlanması üçün yerin altına yenidən vurulur. Bununla belə, yaxın 5-7 ildə neft hasilatının azalacağı gözlənilir ki, bu da əvvəllər təkrar vurulan qazın istifadəyə verilməsini və daxili qazlaşdırma üçün yeni həcmlərin açılmasını təmin edəcək.

Rusiya qazını idxal etmək əvəzinə, Qazaxıstan həm qazın emalı sahəsini modernləşdirə, həm də qazın ölkənin şərq və cənub bölgələrinə daşınması üçün infrastruktur quraraq enerji çatışmazlığı problemini xarici asılılıq olmadan həll edə bilər.

Çin, Aİ və yeni logistika dəhlizi

Son iki il ərzində Qazaxıstan inamla yeni Avrasiya logistika və enerji sisteminin açar halqasına çevrildi. Rusiyanın Ukraynaya müdaxiləsinin yaratdığı geosiyasi təlatüm qlobal tədarük zəncirlərini yenidən işə saldı, resurs uğrunda rəqabəti kəskinləşdirdi və Mərkəzi Asiyada iki böyük güc - Çin və Avropa İttifaqının fəallığını artırdı. Qazaxıstan bu konfiqurasiyanın mərkəzinə çevrildi - və fürsətdən bacarıqla istifadə etdi.

2024-cü ilin yekunlarına əsasən, Qazaxıstan ilə Çin arasında ticarət dövriyyəsi 40 milyard dolları keçdi ki, bu da 2022-ci illə müqayisədə 48% artım deməkdir. Müqayisə üçün, Qazaxıstanın ənənəvi ticarət tərəfdaşı olan Rusiya ilə ticarət dövriyyəsi cəmi 27 milyard dollar təşkil etdi - bu isə pandemiyadan əvvəlki dövrə nisbətən 15% azalmadır. Bu, postsovet dövründə ilk dəfədir ki, Çin Qazaxıstanın əsas xarici ticarət tərəfdaşı kimi Rusiyanı geridə qoyur - özü də sabit və davamlı tendensiya kimi.

Bu sıçrayış Pekinin nəqliyyat infrastrukturuna aktiv sərmayələri ilə müşayiət olunur. Xüsusilə, Qazaxıstanın Xəzər dənizi sahillərində Aktau limanının genişləndirilməsi, dəmir yolu terminallarının modernləşdirilməsi və Çinlə Qafqaz və Türkiyəni birləşdirən Janaozen və Kurıkda quru limanlarının tikintisi layihələri həyata keçirilir. Bu layihələr Çinin "Bir kəmər - bir yol" qlobal təşəbbüsü çərçivəsində maliyyələşdirilir və onların əsas strateji məqsədi Transxəzər beynəlxalq nəqliyyat marşrutunun (TBTM) - başqa adla Orta dəhlizin inkişaf etdirilməsidir.

Orta dəhliz Rusiyadan keçən ənənəvi marşrutlara alternativ olaraq Çindən Avropaya Qazaxıstan, Xəzər dənizi, Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə vasitəsilə yük daşınmasına imkan yaradır. 2024-cü ilin məlumatlarına əsasən, TBTM vasitəsilə yükdaşımaların həcmi 86% artaraq 4,2 milyon ton təşkil edib və ilk dəfə olaraq bu dəhliz enerji resurslarının nəqlində də istifadə olunmağa başlayıb.

Eyni zamanda, Avropa İttifaqı Çin təsirinə qarşı yönəlmiş Global Gateway adlı strateji təşəbbüsünü aktivləşdirdi. 2025-ci ilin aprelində Səmərqənddə keçirilən Aİ - Mərkəzi Asiya sammitində Avropa Komissiyasının rəhbəri Ursula fon der Lyayen regionda nəqliyyat, enerji və rəqəmsal infrastrukturun inkişafı üçün 12 milyard avro həcmində sərmayə paketi açıqladı. Prioritet layihələr arasında boru kəmərləri və elektrik xətləri də yer aldı - o cümlədən Xəzər dənizinin dibi ilə Qazaxıstan və Türkmənistandan Azərbaycana, oradan isə TANAP və TAP vasitəsilə Avropaya uzanacaq potensial qaz kəməri.

Bu layihə Aİ-nin dekarbonizasiya və Rusiya ilə ABŞ qazından asılılığın azaldılması strategiyasında əsas elementə çevrilə bilər. ABŞ-dan idxal olunan mayeləşdirilmiş təbii qazın (LNG) qiyməti hər min kubmetr üçün sabit olaraq 450 dolları keçdiyi halda, Türkmənistan və Qazaxıstan 200-250 dollar civarında uzunmüddətli və stabil qiymətlə təklif verə bilər. Bu isə onları rəqabətə davamlı və etibarlı tədarükçülər kimi irəli çıxarır.

Qazaxıstan və Türkmənistanın təsdiqlənmiş qaz ehtiyatlarının ümumi həcmi 17 trilyon kubmetrdən çoxdur. Bu isə onlara növbəti 20-30 il ərzində sabit qaz ixracını təmin etmək potensialı verir. Üstəlik, bu ölkələrin Qərblə heç bir geosiyasi konflikti yoxdur, onlar beynəlxalq mübahisələrdə neytrallıq prinsipinə sadiq qalır və Avropa tərəfindən etibarlı, siyasətüstü tərəfdaşlar kimi qəbul olunur.

Beləliklə, Aİ və Çinin dəstəyi ilə inkişaf etdirilən Transxəzər qaz kəməri sadəcə nəqliyyat layihəsi deyil - Avrasiya üçün yeni geoiqtisadi oxun memarlıq təməlidir. Bu oxda Qazaxıstan artıq Rusiya borusunun ucqar periferiya ölkəsi yox, enerji qlobal xəritəsinin tamhüquqlu oyunçusu statusunu qazanacaq.

Niyə məhz indi - Qazaxıstan üçün enerji müstəqilliyi baxımından unikal məqamdır

Tarix belə imkanları çox nadir hallarda təqdim edir - qlobal tektonik dəyişikliklər, daxili yetkinlik və əlverişli iqtisadi konfiqurasiya bir nöqtədə kəsişəndə. Qazaxıstan 2025-ci ildə məhz belə bir məqamda dayanır. Budur, bu fürsətin təkcə qısamüddətli deyil, həm də taleyüklü ola biləcəyini sübut edən əsas səbəblər:

1. Rusiyanın zəifləməsi. Rusiya onilliklər boyu ona Avrasiyada təsir imkanı verən enerji gücü statusunu sürətlə itirir. Qazın Avropa bazarını itirməsi - sərt valyuta axını və siyasi təzyiq alətinin yoxa çıxması - Moskva üçün strateji fiasko oldu. Əgər 2021-ci ildə Rusiya Avropaya 155 milyard kubmetrdən çox qaz ixrac edirdisə, 2024-cü ildə bu həcm 35 milyard kubmetrdən az olub - o da yalnız Türkiyə və Macarıstanın hesabına.

Sanksiyalar və texnoloji blokada fonunda "Qazprom" 12,89 milyard dollar həcmində rekord zərər açıqlayıb, Rusiya Federasiyasının dövlət büdcəsi isə 2024-cü ildə 3 trilyon rubldan çox neft-qaz gəlirini itirib. Eyni zamanda, daxili iqtisadi çətinliklər (inflyasiya, sənaye durğunluğu, işçi qüvvəsi qıtlığı) səfərbərlik və kapital qaçışı səbəbilə daha da dərinləşir.

Nəticə etibarilə, Rusiya qonşularına enerji şərtlərini diqtə etmək imkanını sürətlə itirir. Xəzərin dibi ilə çəkilməsi planlaşdırılan qaz kəməri və ya Rusiyadan yan keçən nəqliyyat marşrutları artıq ciddi müqavimətlə üzləşmir və real alternativ kimi dəyərləndirilir.

2. Çinin yüksəlişi: ideoloji deyil, praqmatik tərəfdaş. Rusiya zəiflədiyi bir vaxtda Çin Mərkəzi Asiyada öz iqtisadi və siyasi mövcudluğunu artırır. Amma Moskvanın əksinə olaraq, Pekin ideoloji təzyiq göstərmədən, rasional və praqmatik şəkildə hərəkət edir. Onun marağı sabitlik, tranzit və resurslara fasiləsiz çıxışdır.

2024-cü ildə Çin Qazaxıstanın ən iri ticarət tərəfdaşına çevrilib, logistika, limanlar və dəmir yollarına milyardlarla dollar sərmayə qoyur. Rusiyanın əksinə olaraq, Çin infrastruktur layihələrini bloklamır - əksinə, ona Avropa və Yaxın Şərq bazarlarına çıxış verən Transxəzər marşrutunu təşviq edir.

Bundan əlavə, Çin qaz idxalını uzunmüddətli perspektivdə diversifikasiya etməkdə maraqlıdır - xüsusilə Qazaxıstan kimi sabit və təhlükəsiz regionlardan. Bu isə onu Moskva qarşısında təkcə iqtisadi deyil, həm də geosiyasi tarazlaşdırıcıya çevirir. Astanaya gəlincə - bu amil onun enerji çevikliyini artıran həyati bir faktordur.

3. Avropanın marağı: strateji tərəfdaşlıq üçün fürsət pəncərəsi. Rusiya qazından tədarükün itirilməsindən sonra enerji arxitekturasını yenidən nəzərdən keçirən Avropa İttifaqı etibarlı yeni mənbə və marşrutlar axtarışını sürətləndirib. 2023-2024-cü illərdə Aİ artıq Azərbaycan, Misir və Norveçlə strateji sazişlər imzalayıb. İndi isə növbə Mərkəzi Asiyaya çatıb.

Qazaxıstana olan maraq sadəcə ritorika ilə məhdudlaşmır. Global Gateway təşəbbüsü çərçivəsində Aİ regionun infrastrukturuna - o cümlədən enerji layihələri, rəqəmsal transformasiya və logistika sahələrinə - 12 milyard avro sərmayə yatıracağına söz verib. Bu təşəbbüs daxilində Xəzərdən keçən qaz kəməri Şərqi və Cənubi Avropa ölkələri üçün təchizatın şaxələndirilməsi baxımından əsas layihə kimi qiymətləndirilir.

Qazaxıstan Avropanın yeni enerji təhlükəsizliyi sistemində dayaqlardan birinə çevrilə bilər. Üstəlik, Astana nə Moskva, nə də Tehran kimi "siyasi toksiklik" daşıyıcısı sayılmır. Brüssel üçün Qazaxıstan - sabit, dünyəvi, təmkinli və proqnozlaşdırıla bilən xarici siyasətə malik ölkədir.

4. İqtisadi əsaslar: logistika, resurslar və emal. Texniki baxımdan Qazaxıstan heç vaxt bu qədər enerji müstəqilliyinə yaxın olmayıb. Karasaqanak, Tənqiz və Kaşağan kimi iri qaz yataqları onilliklər boyu həm daxili tələbatı, həm də ixracı təmin edə bilər. Üstəlik, yaxın illərdə neft hasilatının azalacağı gözlənildiyindən, əvvəllər yataqlara təkrar vurulan müşayiətedici qaz sərbəstləşəcək və emal üçün əlçatan olacaq.

Eyni vaxtda, Çin, Aİ və beynəlxalq maliyyə institutlarının dəstəyi ilə qaz emalı müəssisələrinin modernləşdirilməsi və logistika obyektlərinin tikintisi sürətlə davam edir. 2026-cı ilə qədər Qazaxıstan ildə 30 milyard kubmetrə qədər qazı emal etmək imkanına malik olacaq, Xəzər limanlarının yükötürmə qabiliyyəti isə 2,5 dəfə artacaq.

Buna ABŞ-da mayeləşdirilmiş qazın qiymət artımı və logistika inflyasiyasını da əlavə etsək, qazax qazı qlobal bazarda rəqabətədavamlı kommersiya məhsuluna çevrilir. Belə şəraitdə enerji müstəqilliyi artıq bir utopiya deyil - bu, sərt hesablanmış iqtisadi modeldir.

5. Siyasi kontekst: yetkin neytrallıq və suverenliyin müdafiəsi. Qlobal təlatümlər fonunda Qazaxıstan siyasi sabitlik və strateji yetkinlik nümayiş etdirir. Prezident Kasım-Jomart Tokayev aydın mövqe tutub: qeyri-müdaxilə prinsipi, BMT Nizamnaməsinə sadiqlik, beynəlxalq hüquqa hörmət və çoxvektorlu diplomatiya. Bu mövqe onun BMT, ŞƏT, ASEAN və GSP kimi beynəlxalq platformalarda çıxışlarında açıq şəkildə əks olunur.

Qazaxıstanın Ukraynanın işğal olunmuş ərazilərində keçirilən qondarma "referendumları" tanımaqdan imtinası Moskvada mənfi reaksiya doğursa da, bu, ölkənin müstəqil və suveren xarici siyasət yürütmək iradəsini bir daha təsdiqlədi. Bu fonda enerji müstəqilliyi - strateji neytrallığın iqtisadi əsaslarla möhkəmləndirilməsi deməkdir.

Dahası, qaz - potensial xarici şantaja qarşı infrastruktur immunitetidir. Ölkənin şimal bölgələrini rus borularına deyil, daxili şəbəkəyə və cənub-qərb ixrac marşrutlarına bağlayaraq, Qazaxıstan təkcə təchizatı şaxələndirmir - o, öz ərazi bütövlüyünü də gücləndirir.

2025 - strateji imkanların nadir toqquşması

2025-ci il Rusiya kimi köhnə güc mərkəzinin zəifləməsi, Çin kimi yeni mərkəzin yüksəlişi, Avropa İttifaqının marağı və Qazaxıstanın daxili yetkinliyinin eyni anda bir nöqtədə toqquşduğu nadir tarixi andır. Belə bir fürsət bir daha təkrarlanmaya bilər. Burada söhbət təkcə milyardlarla dollarlıq sərmayədən getmir. Bu, həm də ölkənin siyasi subyektlik gələcəyi uğrunda qərardır.

Qaz - təkcə yanacaq deyil. O, xarici siyasətin alətidir. Qazaxıstan kəsişmədə dayanıb: ya Kremlə doğru təcrid kursuna qoşulmaq, ya da yeni Avrasiya enerji arxitekturasının parçası olmaq. Qərar - ölkə elitalarının iradəsi, liderliyin uzaqgörənliyi və təkrarolunmaz fürsət pəncərəsindən istifadə etmək qabiliyyətindən asılıdır.

Rusiya qazından enerji asılılığını aradan qaldırmaq - sadəcə texniki məsələ deyil. Bu, siyasi yetkinliyin və iqtisadi rasionallığın aktıdır. Və bu qərarın vaxtı - məhz indidir.

Milli.Az