Ya xoşluqla, ya da zorla: Tehranı masaya oturmağa vadar edirlər MÜSAHİBƏ

Dünyanın müxtəlif regionlarında mövcud beynəlxalq sistemə təsir göstərəcək proseslər cərəyan etməkdədir. 

Belə demək mümkünsə, artıq “soyuq müharibə”dən sonrakı dövr anlayışı tədricən sıradan çıxır və qlobal dünya nizamının yenidən qurulması prosesi gedir. Ən başlıca məqam isə ABŞ-nin bu proseslərdə baş rolda çıxış etməsidir. 

Venesuelanın sabiq prezidenti Nikolas Maduronun ABŞ-nin xüsusi təyinatlı dəstələri tərəfindən nəzarətə götürülməsi, xüsusilə də Trampın açıq şəkildə sözügedən ölkənin ABŞ tərəfindən idarə olunacağını və qərb yarım kürəsində yalnız Vaşinqtonun söz sahibi olduğunu bəyan etməsi o anlama gəlir ki, ABŞ bütün dünya ölkələrinə birbaşa mesaj ötürüb. 

Başqa sözlə, sanki hamı ABŞ-nin bu regionda hegemoniyasını tanımalıdır. Ağ Evin rəhbəri, həmçinin Qrenlandiya məsələsində də israrlıdır və yaxın zamanda Tramp administrasiyası tərəfindən ada ilə bağlı hər hansı qərarın veriləcəyi gözlənilir. 

Venesueladan sonra İranda da xüsusi təlatümlərə gətirib çıxara biləcək hadisələrin baş verməsi təsadüfü deyil. Tramp administrasiyası İrandakı mövcud rejimi ABŞ-nin Yaxın Şərqdəki hərbi-strateji mövcudluğuna və regional təsir imkanlarına, o cümlədən regiondakı müttəfiqi İsrailin təhlükəsizliyinə təhdid kimi görür. Ağ Ev İran hakimiyyətinə qarşı sərt tədbirləri davam etdirməkdə qərarlıdır. 

Bu, onu deməyə əsas verir ki, indiki administrasiyanın xarici siyasətində Yaxın Şərq prioritet olaraq qalır. Bununla paralel, dünyanın digər regionlarının da Trampın hədəfində olacağı istisna olunmur. 

“Cümhuriyət” politoloq Tural İsmayılovun bu mövzuda müsahibəsini təqdim edir: 

-Tural müəllim, bir çox ekspertlər hesab edirlər ki, Venesuelada və İranda baş verən hadisələr, xüsusilə də ABŞ-nin Cənubi Amerika və Yaxın Şərqdə indiki proseslərdə başlıca rol oynaması qlobal dünyada mühüm dəyişikliklərə gətirib çıxara bilər. Onların fikrincə, son proseslər fonunda beynəlxalq münasibətlər sistemi yenidən qurulur. Siz necə düşünürsünüz?

-Venesuela və İran ətrafında cərəyan edən proseslər, ABŞ-nin bu regionlardakı fəallığı ilə birlikdə müasir beynəlxalq münasibətlər sisteminin ciddi bir transformasiya dövründə olduğunu təsdiqləyir. 

Biz artıq "soyuq müharibə" sonrası formalaşmış mütləq birqütblü dünyanın deyil, daha mürəkkəb, hibrid və çoxmərkəzli bir sistemin formalaşma müşahidəedirik.

Beynəlxalq münasibətlər nəzəriyyəsi baxımından yanaşsaq, baş verənlər bir neçə fundamental amillə izah oluna bilər. İlk növbədə, ABŞ-nin Venesuela və İranda "maksimum təzyiq" siyasəti yürütməsi, əslində mövcud hegemonluğun qorunması cəhdidir. 

Lakin Rusiyanın Karib hövzəsində, Çinin isə Yaxın Şərqdə artan rolu göstərir ki, artıq heç bir regional böhran yalnız bir mərkəzin iradəsi ilə həll olunmur. Sanksiyalar mexanizminin beynəlxalq hüququn əsas alətinə çevrilməsi isə ənənəvi diplomatiyanın səmərəliliyini itirdiyini, dünya iqtisadiyyatının parçalanmağa doğru getdiyini göstərir. 

Bu ölkələr qlobal enerji bazarının əsas oyunçuları olduğu üçün onlar üzərində nəzarət uğrunda mübarizə həm də gələcək onilliklərin resurs xəritəsini müəyyən etmək cəhdidir. 

Beləliklə, beynəlxalq sistem sadəcə yenidən qurulmur, o, artıq "qlobal qeyri-müəyyənlik" fazasına daxil olur. Əgər əvvəllər beynəlxalq təşkilatlar tənzimləyici rol oynayırdısa, indi fərdi dövlət maraqları və çevik koalisiyalar ön plana çıxır. 

Venesuela və İran hadisələri gücün mərkəzləşmədiyi və regional liderlərin qlobal oyunçulara meydan oxuduğu yeni bir dünya nizamının sınaq meydançalarıdır. Bu proses beynəlxalq hüququn "gücün hüququ" ilə əvəzlənməsi riskini reallaşdırır və sistemin oyun qaydalarını kökündən dəyişir.

- Venesueladan sonra Latın Amerikasında daha hansı ölkə ABŞ-nin hədəfində olacaq? Kuba, Meksika, Boliviya, yoxsa Braziliya? Xüsusilə, Trampın Cənubi Amerika strategiyası əsasən nəyə söykənib?

-Venesueladakı hərbi müdaxilə və rejim dəyişikliyi onu göstərir ki, Tramp administrasiyasının hədəf siyahısında növbəti dayaq məntəqəsi çox güman ki, Kuba və Meksikadır. Xüsusilə Kuba, Venesueladan gələn neft tədarükünün kəsilməsi və ABŞ-nin Karib dənizində artan hərbi blokadası fonunda ən zəif həlqəyə çevrilib. 

Lakin Meksika ilə münasibətlər daha kəskin xarakter alır. Trampın kartelləri "xarici terror təşkilatı" elan etməsi və sərhəd təhlükəsizliyi üçün hərbi güc tətbiq etmə ehtimalı bu ölkəni birbaşa hədəfə gətirir. 

Braziliya və Boliviya isə hələlik hərbi müdaxilədən ziyadə, iqtisadi tariflər (Lula hökumətinə qarşı tətbiq edilən 50%-lik rüsumlar kimi) və diplomatik təzyiqlərlə "sınağa çəkilir". Trampın Cənubi Amerika strategiyası "Monro Doktrinası 2.0" (və ya Tramp Əlavəsi) üzərində qurulub. 

Bu strategiyanın üç əsas sütunu var: 

1.Narkotiklə müharibə və terrorizm 

Narkokartellərin terror təşkilatı kimi tanınması ABŞ-yə suveren dövlətlərin ərazisində "nöqtəvi" hərbi əməliyyatlar keçirmək üçün hüquqi bəhanə yaradır. 

2.Çin və Rusiyanın sıxışdırılması

Strategiyanın əsas məqsədi Qərb yarımkürəsini kənar güclərin (xüsusilə Çinin investisiya və infrastruktur layihələrinin) təsirindən tamamilə təmizləməkdir. "Ya bizimləsən, ya onlarla" prinsipi iqtisadi yardımların əsas şərtinə çevrilib. 

3.İqtisadi millətçilik və resurs nəzarəti

ABŞ bölgəyə sadəcə siyasi tərəfdaş kimi deyil, kritik mineralların (litium, nadir metallar) və neftin birbaşa tədarükçüsü kimi baxır. Tariflər bir silah kimi istifadə olunaraq region ölkələri ABŞ şirkətləri ilə müstəsna müqavilələr bağlamağa məcbur edilir. 

Nəticədə, Trampın strategiyası "yumşaq güc" diplomatiyasından tamamilə imtina edərək, hərbi hədə-qorxu və iqtisadi cəzalandırma üzərində fokuslanıb. Bu, regionda solyönümlü hökumətlərin (Braziliya, Kolumbiya, Boliviya) ABŞ-dən daha da uzaqlaşmasına, lakin eyni zamanda Vaşinqtonun bölgədəki hərbi hegemonluğunun ən aqressiv formasına qayıtmasına səbəb olur.

-Bəs Qrenlandiyanın taleyi necə olacaq?

-Qrenlandiyanın ilhaqı məsələsi artıq sadəcə bir "əmlak sövdələşməsi" ideyası olmaqdan çıxıb və 2026-cı ilin yanvar ayından etibarən ABŞ-nin rəsmi milli təhlükəsizlik prioritetinə çevrilib. Reallıqlar və Ağ Evdən gələn bəyanatlar göstərir ki, Tramp administrasiyası bu məqsədə nail olmaq üçün hərbi güc variantını nəinki istisna etmir, hətta onu masada olan əsas variantlardan biri kimi saxlayır. 

Venesuelada Nikolas Maduronun devrilməsi ilə nəticələnən uğurlu hərbi əməliyyatdan sonra Vaşinqtonun özünəinamı daha da artıb və eyni metodologiyanın Arktika regionunda tətbiqi müzakirə mövzusudur. Trampın Qrenlandiya ilə bağlı hərbi gücə əl ata biləcəyini düşünməyə bir neçə ciddi əsas var. 

Birincisi, administrasiya rəsmiləri, o cümlədən Ağ Evin mətbuat katibi KarolinLivitt və müşavir StivenMiller açıq şəkildə bildiriblər ki, Qrenlandiyanın ələ keçirilməsi "milli təhlükəsizlik zərurətidir". Onlar bunu adada Rusiya və Çin gəmilərinin mövcudluğu ilə əsaslandırırlar. İkincisi, Birləşmiş Xüsusi Əməliyyatlar Komandanlığına adanın ilhaqı üçün detallı planların hazırlanması barədə tapşırıq verildiyi iddia olunur. 

Bu, NATO müttəfiqi olan Danimarkaya qarşı görünməmiş bir təhdiddir və Avropa liderləri arasında ciddi təşviş yaradıb. Lakin hərbi müdaxilədən öncə Tramp "hibrid təzyiq" taktikasından istifadə edir. Bura Qrenlandiya sakinlərinə adambaşına 10000-100000 dollar arasında ödəniş edilməsi təklifi, adanın Danimarkadan ayrılması üçün separatçı meyillərin dəstəklənməsi və hökumətə qarşı ağır iqtisadi sanksiya hədələri daxildir. 

Tramp administrasiyası hesab edir ki, heç kim Qrenlandiya üçün ABŞ ilə hərbi qarşıdurmaya girməyəcək. Danimarka tərəfi isə bunu beynəlxalq hüququn kobud şəkildə pozulması və NATO-nun sonu kimi qiymətləndirir. Nəticə etibarilə, Qrenlandiya məsələsi artıq diplomatik çərçivələri aşaraq açıq bir geosiyasi qarşıdurmaya çevrilib. 

Trampın "ya xoşluqla, ya da zorla" yanaşması göstərir ki, əgər Danimarka satışa razı olmasa və ya Qrenlandiya referendumla ABŞ-yə birləşmək qərarı verməsə, 2026-cı il ərzində Arktikada "müdafiə məqsədli" hərbi dislokasiyanın və ya birbaşa nəzarətin qurulmasının şahidi ola bilərik. Bu, beynəlxalq münasibətlərdə müttəfiqlik anlayışının artıq yerini tamamilə "güclü olanın hüququ" prinsipinə verdiyinin ən bariz nümunəsidir.

- Necə düşünürsünüz, yaxın günlərdə Trampın İrana növbəti raket zərbələri endirməsi gözlənilir? İranda əsasən hansı strateji obyektlər hədəfdə olacaq? 

-Birləşmiş Ştatlar rəhbərliyi, xüsusilə Prezident Tramp hazırda İrana qarşı "ikiqat təzyiq" strategiyası yürüdür. Bir tərəfdən, İranda davam edən genişmiqyaslı etiraz aksiyaları fonunda etirazçılara qarşı sərt güc tətbiq ediləcəyi təqdirdə "çox güclü hərbi cavab" veriləcəyi barədə xəbərdarlıqlar edilir. 

Digər tərəfdən isə Tehrana qarşı 25%-lik universal tariflər kimi iqtisadi sanksiyalar işə salınır. Bu, hərbi zərbənin qaçılmaz olmadığını, lakin bir "ehtiyat variantı" kimi masada saxlanıldığını göstərir. Ehtimal olunan zərbələr zamanı hədəf seçilə biləcək strateji obyektlər əsasən üç kateqoriyaya bölünür: 

Nüvə infrastrukturu

İlk növbədə Fordo və Natanz kimi yeraltı zənginləşdirmə mərkəzləri ABŞ və İsrail üçün "qırmızı xətt" hesab olunur. Keçən il həyata keçirilən məhdud zərbələr bu obyektlərə müəyyən ziyan vursa da, onların tam sıradan çıxarılması hələ də Vaşinqtonun gündəmindədir. 

Hərbi və inzibati mərkəzlər 

Pentaqonun hazırladığı siyahıda İranın polis qərargahları, daxili təhlükəsizlik qüvvələrinin (Bəsic və SEPAH) komanda mərkəzləri və raket bazaları xüsusi yer tutur. Bu, rejimin daxili asayişi qorumaq qabiliyyətini zəiflətməyə yönəlmiş bir addım kimi qiymətləndirilir. 

Enerji və logistika: 

İranın iqtisadi gəlir mənbəyi olan neft terminalları və körfəzdəki strateji limanlar da potensial hədəflər sırasındadır. Bununla belə, Tramp administrasiyası hələ ki, birbaşa genişmiqyaslı müharibədən qaçmağa çalışır. Ağ Ev diplomatiyanı hələ də "birinci seçim" adlandırır və Tehranın danışıqlara qayıtması üçün hərbi ritorikanı bir alət kimi istifadə edir. 

Hazırda ABŞ-nin əsas taktikası İrandakı daxili dinamikanın (etirazların) nəticəsini gözləmək və bu müddətdə hərbi gücü "hazır vəziyyətdə" (locked and loaded) saxlamaqdır. Yaxın günlərdə hadisələrin gedişatı rəsmi Tehranın etirazlara verəcəyi reaksiyadan və ABŞ-nin bu reaksiyanı "qırmızı xəttin keçilməsi" kimi dəyərləndirməsindın asılı olacaq.

-Tramp İranı özünə tabe etdirə biləcəkmi? 

-Trampın İrana münasibətdə əsas hədəfi bu ölkəni tamamilə sıradan çıxarmaq deyil, Vaşinqtonun şərtləri daxilində yeni və daha sərt bir sazişə məcbur etməkdir. Bu prosesi Trampın diplomatik üslubuna xas olan "maksimum təzyiq və gözlənilməzlik" taktikası kimi xarakterizə etmək olar. 2026-cı ilin yanvar ayı etibarilə Trampın İranı öz iradəsinə tabe etdirmə strategiyası bir neçə sütun üzərində dayanır. 

İlk növbədə, tətbiq edilən 25%-lik universal tariflər və İranla ticarət edən ölkələrə, xüsusilə Çinə qarşı sanksiya hədələri ölkə iqtisadiyyatını çıxılmaz vəziyyətə salıb. Bu, maliyyə resurslarını tükəndirərək Tehranı masaya oturmağa vadar etmək məqsədi daşıyır. 

Eyni zamanda, Venesuelada Nikolas Maduronun devrilməsi Tramp üçün bir növ psixoloji üstünlük yaradıb. O, eyni ssenarinin İranda da mümkün ola biləcəyi mesajını verərək, ölkə rəhbərliyini "sağ qalmaq üçün razılaşmaq" seçimi qarşısında qoyur. 

İranda davam edən daxili etirazların ABŞ tərəfindən açıq dəstəklənməsi də dövlət strukturunu daxildən zəiflədən mühüm amildir. Hərbi cəhətdən isə Tramp "əvvəl vurub, sonra danışmaq" prinsipini nümayiş etdirir. Nüvə obyektlərinə və strateji bazalara qarşı hərbi zərbə ehtimalını daim gündəmdə saxlaması Tehranın manevr imkanlarını məhdudlaşdırır. 

Tehran hazırda çətin seçim qarşısındadır və rəsmi bəyanatlar göstərir ki, iqtisadi yükü daha çox daşımaq istəmir. Lakin rəsmi dairələrin bütün şərtləri qəbul etməsi ölkə daxilində ciddi siyasi böhran yarada bilər. Tramp İranı iqtisadi və hərbi cəhətdən geri çəkilməyə məcbur edə bilər, lakin onu tamamilə "tabe etmək" çox mürəkkəb bir prosesdir. 

Böyük ehtimalla, yaxın aylarda bəzi güzəştlər müqabilində sanksiyaların yumşaldılmasını nəzərdə tutan bir "keçid sazişi" imzalanacaq ki, bu da Trampın "böyük sövdələşməçi" imicini təsdiqləyəcək.

-Latın Amerikası və Yaxın Şərqin ardınca daha hansı regionlar Vaşinqtonun hədəfinə çevriləcək? 

-Tramp administrasiyasının 2026-cı il üçün elan etdiyi xarici siyasət prioritetləri onu deməyə əsas verir ki, Latın Amerikası və Yaxın Şərqdən kənarda üç əsas region Vaşinqtonun "maksimum təzyiq" və "yenidən balanslaşdırma" hədəfindədir: Şərqi Asiya (Çin), Avropa və Arktika regionu. Trampın bu regionlar üzrə strategiyası iqtisadi millətçilik və hərbi çəkindirmə üzərində qurulub.

Şərqi Asiya və Çin 

ABŞ üçün bu regionda əsas hədəf Çinin texnoloji və hərbi hegemonluğunu zəiflətməkdir. 2026-cı ilin əvvəli üçün Çin mallarına tətbiq edilən yüksək tariflər və Tayvan ətrafındakı hərbi fəallıq bu gərginliyin əsas göstəricisidir. Tramp Çini ABŞ-nin iqtisadi təhlükəsizliyinə ən böyük təhdid kimi görür və tədarük zəncirlərini tamamilə bu ölkədən qoparmağa çalışır. 

Avropa və NATO 

Trampın Avropa strategiyası "müttəfiqlik" anlayışından daha çox "işgüzar sövdələşmə" xarakteri daşıyır. O, Avropa ölkələrindən, xüsusilə Almaniyadan müdafiə xərclərini kəskin artırmağı və ABŞ mallarına qarşı ticarət maneələrini aradan qaldırmağı tələb edir. Ukrayna məsələsində isə Trampın "sülh üçün ərazi" formulunu təzyiq vasitəsi kimi istifadə etməsi Avropa paytaxtlarında ciddi narahatlıq yaradır. 

Arktika və Danimarka

 Qrenlandiyanın ABŞ tərəfindən ilhaqı və ya satın alınması məsələsi artıq bir zarafat deyil, strateji bir hədəfdir. Tramp Arktikanı Rusiya və Çinlə rəqabətdə yeni bir cəbhə kimi görür və burada ABŞ-nin birbaşa ərazi nəzarətini təmin etmək istəyir. 

Kanada və Panama

 "Donroe Doktrinası" çərçivəsində Tramp Kanadanı iqtisadi cəhətdən ABŞ-yə daha sıx bağlamaq (hətta onu "51-ci ştat" adlandırmaqla) və Panama kanalı üzərindəki Çin təsirini tamamilə yox etmək niyyətindədir. Trampın bu strategiyası beynəlxalq təşkilatların (BMT, iqlim müqavilələri və s.) rolunu heçə sayaraq, birbaşa ikitərəfli təzyiqlərə və "Amerika birincidir" prinsipinə söykənir. Bu yanaşma, 2026-cı ildə qlobal münasibətlərin daha da sərtləşəcəyindən və ənənəvi ittifaqların sınağa çəkiləcəyindən xəbər verir.

Yunis Abdullayev
"Cebheinfo.az"

Açar sözlər: Maduro Tural İsmayılov

Problemlərinizi bizə yazın, şahidi olduğunuz hadisələri çəkib göndərin