İnsan özündən qaçanda Kinoseans

İnsan özünü nə qədər tanıyır? Gündəlik həyatın rahat axarında hər kəs özünü cəsarətli, məsuliyyətli, etibarlı və ailəsinə bağlı insan hesab edə bilər. Lakin elə məqamlar olur ki, cəmi bir neçə saniyə ərzində verilən qərar illərlə formalaşmış bütün təsəvvürləri alt-üst edir. İsveçli rejissor Ruben Estlundun 2014-cü ildə ekranlaşdırdığı "Turist" (Turist, beynəlxalq yayım adı - "Fors-major") filmi məhz belə bir məqamın doğurduğu mənəvi zəlzələ haqqındadır. İlk baxışda bu, dağ-xizək kurortunda baş verən kiçik bir hadisənin hekayəsidir. Lakin hadisələr inkişaf etdikcə aydın olur ki, rejissoru maraqlandıran qar uçqununun özü deyil, onun insanın daxilində yaratdığı mənəvi uçqundur.

Filmin süjeti zahirən sadədir. Tomas və Ebba iki övladı ilə birlikdə Fransa Alplarında qış tətilinə yollanırlar. Onlar birlikdə vaxt keçirməyə, ailə münasibətlərini möhkəmləndirməyə çalışırlar. Lakin otelin restoranında səhər yeməyi zamanı dağ yamacından enən nəzarətli qar uçqunu qəfil təhlükəli həddə çatır. Hər şey cəmi bir neçə saniyə davam edir. Tomas instinktiv şəkildə ayağa qalxır, əlindəki mobil telefonunu götürərək qaçır. Həyat yoldaşı və uşaqları isə təhlükə ilə üz-üzə qalırlar.

Bir neçə saniyə sonra məlum olur ki, uçqun onların olduğu yerə çatmayıb. Heç kim xəsarət almayıb. Fiziki baxımdan təhlükə sovuşur, lakin ailənin daxilində görünməyən başqa bir fəlakət başlayır. Ebbanın həyat yoldaşına olan inamı sarsılır. Onun üçün məsələ Tomasın qorxması deyil. Ən ağır zərbə təhlükə anında ailəsini deyil, özünü seçməsi və sonradan bunu etiraf etməkdən yayınmasıdır. Tomas müxtəlif bəhanələr gətirir, hadisəni fərqli xatırladığını deyir, hətta baş verənləri inkar etməyə çalışır. Məhz bu inkar ailədaxili böhranı daha da dərinləşdirir.

Estlundun ustalığı ondadır ki, o, qəhrəmanını nə ittiham, nə də müdafiə edir. Rejissor tamaşaçını hazır nəticələrlə üz-üzə qoymur. Əksinə, onu düşünməyə vadar edir: eyni vəziyyətdə biz necə davranardıq? İnsan təhlükə anında əvvəlcə ata, həyat yoldaşı və ya valideyndir, yoxsa sadəcə yaşamaq istəyən canlı? Bu sualların qəti cavabı yoxdur və filmin təsir gücü də məhz bundan doğur.

Əsərin əsas mövzularından biri cəmiyyətin kişi və qadın rolları barədə yaratdığı stereotiplərdir. Ənənəvi təsəvvürə görə kişi təhlükə anında ailəsini qoruyan, soyuqqanlı qərar verən və məsuliyyəti öz üzərinə götürən şəxs olmalıdır. Tomas bu gözləntiləri doğrultmur. O, təkcə həyat yoldaşının deyil, öz gözündə də nüfuzunu itirir. Rejissor göstərir ki, insanın ən ağır məhkəməsi başqalarının deyil, öz vicdanının qarşısında keçirilir.

Lakin Estlund stereotipləri yalnız kişi obrazı üzərində dağıtmır. Filmin sonlarına yaxın Ebba da təhlükə ilə üzləşəndə instinktiv davranır və ilk növbədə özünü qorumağa çalışır. Bu epizod filmin əvvəlində baş verən hadisələrə yeni məna qazandırır. Rejissor bununla göstərir ki, qorxu nə kişi, nə qadın tanıyır. Ekstremal vəziyyətdə insanı çox vaxt onun mənəvi prinsipləri deyil, yaşamaq instinkti idarə edir. Cəmiyyət isə sonradan bu instinktlərin üzərində qəhrəmanlıq və fədakarlıq haqqında miflər qurur.

"Turist" dünya kino tənqidçiləri tərəfindən böyük rəğbətlə qarşılandı. Film Kann Kino Festivalının "Xüsusi baxış" proqramında Münsiflər Heyətinin mükafatını qazandı, İsveçin nüfuzlu "Qızıl Böcək" milli kino mükafatında ilin ən yaxşı filmi seçildi, "Qızıl qlobus", BAFTA və Avropa Film mükafatlarına namizəd göstərildi. Tənqidçilər xüsusilə Ruben Estlundun kiçik bir hadisədən universal mənəvi nəticələr çıxarmaq bacarığını, insan psixologiyasını dəqiq müşahidə etməsini və tamaşaçını narahat suallarla baş-başa qoymasını yüksək qiymətləndirdilər. 2020-ci ildə Hollivud bu filmi "Downhill" adı ilə yenidən ekranlaşdırsa da, əksər kino tənqidçiləri orijinal filmin psixoloji dərinliyinin və müəllif ironiyasının remeykdə tam əks olunmadığını vurğuladılar.

Filmin orijinal adının "Turist" olması da təsadüfi deyil. R.Estlundun nəzərində turist təkcə Alplara istirahətə gələn insan deyil. O, həm də müasir insanın metaforasıdır. Rahatlığa öyrəşmiş, təhlükənin həmişə nəzarət altında olacağına inanan, həyatın gözlənilməz sınaqlarına hazır olmayan insanın obrazıdır. Qar uçqunu bu rahatlıq illüziyasını bir anda dağıdır və qəhrəmanları öz həqiqi simaları ilə üz-üzə qoyur.

"Turist" qar uçqunu haqqında film deyil. O, insanın daxilində baş verən uçqunun ekran təcəssümüdür. Ruben Estlund göstərir ki, bəzən taleyi böyük faciələr deyil, cəmi bir neçə saniyə davam edən qərar müəyyənləşdirir. Həmin qərar isə insanın yalnız ailəsi ilə münasibətlərini deyil, özünə olan hörmətini də sarsıda bilir. Elə buna görə də "Turist" son illərin ən güclü Avropa filmlərindən biri kimi yadda qalır. O, bizi başqalarını mühakimə etməyə deyil, ilk növbədə özümüzə eyni sualı verməyə məcbur edir: təhlükə anında biz necə davranardıq?

"525"