“Yaşıl maliyyə” qardaşlığı

Türk dünyası ekoloji siyasətin təminat qalxanını da yaradır

Artıq dövlətlərin real beynəlxalq təsir imkanları yalnız ənənəvi hərbi potensialla, quru qoşunlarının say tərkibi ilə ölçülmür, eyni zamanda, qlobal iqlim dəyişmələri fonunda formalaşan yaşıl texnologiyalara, habelə dayanıqlı alternativ resurslara mütləq nəzarətlə müəyyənləşir. Sentyabrın 9-da Qazaxıstanın paytaxtı Astanada fəaliyyətə başlayan və beynəlxalq ekspertlərin diqqətini cəlb edən “Astana Finance Days 2026” forumu məhz formalaşan fərqli geosiyasi arxitekturanın polemika platformasına çevrildi.

Tədbir çərçivəsində təşkil edilən Türk Yaşıl Maliyyə Şurasının qapalı formatda baş tutan ikinci illik toplantısı, sadəcə, iqtisadi protokol xarakteri daşımır. Həmin siyasi-iqtisadi gedişat Avrasiya qitəsində yaranan yeni strateji oxun, yəni Türk Dövlətləri Təşkilatına daxil olan ölkələrin qlobal iqlim doktrinasında müstəqil, qüdrətli qütb kimi formalaşmasını nümayiş etdirir. Təşkilata üzv, habelə müşahidəçi statusuna malik dövlətlərin maliyyə tənzimləyicilərinin, iqtisadiyyat qurumlarının, nüfuzlu fond birjaların rəhbərlərinin eyni masa ətrafında cəmləşməsi qarşıya qoyulan hədəflərin strateji ciddiliyini göstərir.

Toplantının əsas hədəflərini analiz etdikdə, qurumun praqmatik xətti ortaya çıxır. Əsas məqsəd iştirakçı dövlətlərdə dayanıqlı maliyyələşdirmənin ardıcıl inkişafını müzakirə etmək, mövcud intellektual-texniki potensialı artırmaq, müştərək layihələr portfeli yaratmaqla regional əməkdaşlığı daha üst səviyyəyə qaldırmaqdan ibarətdir. Göstərilən bu hədəflər mahiyyət etibarilə strateji müttəfiqliyin sarsılmaz iqtisadi zirehlə bərkidilməsi mənasına gəlir. İqlim transformasiyası dövründə xarici nəhəng maliyyə institutlarından kəskin asılılıq əksər hallarda dövlətlərin daxili siyasətinə kənar müdaxilələr üçün münbit zəmin yaradır. Lakin türkdilli coğrafiyanın ortaq alternativ maliyyə arxitekturası qurması həmin təhlükəli asılılıq risklərini minimuma endirir. İclasda müzakirə edilən, xüsusi diqqətçəkən təkliflər sırasına növbəti dövrlər üçün xüsusi regional əməliyyat planlarının müəyyənləşdirilməsi daxildir.

İkinci toplantının müzakirə istiqamətləri sırasında karbon bazarlarının inkişaf etdirilməsi məsələsi aktuallıq kəsb edir. Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində zərərli sənaye emissiyalarının tənzimlənməsi, sadəcə, ekoloji parametr hesab olunmur. Qeyd edilən proses qlobal iqtisadi rəqabəti sərt diktə edən nəhəng geosiyasi silah funksiyasını yerinə yetirir. Aparıcı Qərb qütbləri transsərhəd karbon vergiləri tətbiq etməklə inkişaf etməkdə olan dövlətlərin istehsal etdiyi sənaye məhsullarını qlobal bazardan sıxışdırıb çıxarmağa, onlara qarşı sərt proteksionizm siyasəti yürütməyə çalışırlar. Belə mürəkkəb geosiyasi reallıqda Türk Dövlətləri Təşkilatının daxili qapalı karbon bazarını, müştərək ticarət platformalarını müvəffəqiyyətlə yaratması misilsiz strateji addımdır.

* * *

Təbiət əsaslı həllərin ardıcıl inkişaf etdirilməsi rəsmi gündəlikdəki digər mürəkkəb xarakterli komponentdir. Coğrafi baxımdan Mərkəzi Asiyadan başlayaraq Qafqaz və Anadoluya qədər uzanan nəhəng məkan, təəssüf ki, oxşar dağıdıcı ekoloji təhdidlərlə üz-üzə qalıb. Geniş ərazilərin çölləşməsi, şirin su resurslarının sürətlə tükənməsi, dəhşətli quraqlıq kimi fəsadlar birbaşa ərzaq təhlükəsizliyinə ağır zərbə vurur. Vahid yaşıl maliyyələşdirmə mexanizmləri ortaq transsərhəd təbiət layihələrinin dərhal həyata keçirilməsinə mütləq şəkildə geniş imkan verir. Siyasətin mərkəzində dayanan innovativ su idarəçiliyi, bərpa olunan meşə layihələri müttəfiq dövlətlərin kənd təsərrüfatı, habelə quru tranzit əlaqələrini daha da dərinləşdirir. Sərhədləri aşan böyük çayların, nəhəng su hövzələrinin sistemli mühafizəsi məqsədilə cəlb edilən dayanıqlı investisiyalar gələcəkdə yarana biləcək lokal regional münaqişələrin qarşısını alan ən mükəmməl sülh qarantına çevrilir.

Konfransın gedişatında iştirakçıların diqqətini cəlb edən fərqli, eyni zamanda, dərin vizyona malik mövzulardan biri də şəriət prinsiplərinə əsaslanan spesifik maliyyə yanaşmalarının aktiv tətbiqidir. Mürəkkəb maliyyə arxitekturasına əlavə olunan bu detal sırf dini ideoloji baxış yox, olduqca incə hesablanmış yüksək səviyyəli iqtisadi diplomatiyadır. Hazırda Körfəz ölkələrində, Yaxın Şərq regionunda trilyonlarla dollarlıq böyük sərmayə potensialı yalnız sağlam İslam maliyyə standartlarına, yəni faizsiz, eyni zamanda, yüksək etik tələblərə tam cavab verən xarici bazarlara yönəlməyə hazırdır. Türk Dövlətləri Təşkilatının irimiqyaslı layihələri ilə şəriətə birmənalı uyğun sayılan maliyyə alətlərini sıx əlaqələndirməsi böyük qlobal sərmayələrin Qərb institutlarından yan keçərək bilavasitə regiona daxil olmasına mütləq şərait yaradacaq.

Təşkilatın institusional müstəqilliyinin ən vacib göstəricilərindən sayılan digər detal dayanıqlı maliyyələşdirmənin sərt elmi metodlarla, daxili şəffaflıqla mütəşəkkil idarə edilməsidir. Dövlətlər çox yaxşı dərk edirlər ki, qlobal sistemdə mövcud maliyyə idarəçiliyi əksər hallarda xarici qurumların diktəsi altında icra olunur. Müttəfiq ölkələrdə bütün layihələrin daxili milli maraqlara tam uyğun şəkildə standartlaşdırılması böyük əhəmiyyət daşıyır. Ekoloji meqalayihələrin real reytinqləndirilməsi, dürüst şəffaflıq hesabatlarının hazırlığı sahəsində müştərək regional qiymətləndirmə mexanizmlərinin təsis olunması xarici inhisarçı qüvvələrin kənar müdaxilə rıçaqlarını zərərsizləşdirir.

Neft, təbii qaz ehtiyatları ilə zəngin Azərbaycan, eyni zamanda, Qazaxıstan kimi iştirakçıların qlobal ekoloji transformasiya prosesində ən ön sıralarda addımlaması bütöv bölgənin strateji uzaqgörənliyini sübuta yetirir. Respublikamız qlobal arenada, sadəcə, passiv enerji ixracatçısı qismində çıxış etmir, əksinə, yeni iqlim siyasətinin mərkəzi aktoru kimi qlobal fəaliyyətini durmadan genişləndirir. Rəsmi Bakı çoxtərəfli platformalardakı davamlı diplomatik təşəbbüskarlığı vasitəsilə qlobal hədəflərin reallaşmasında lokomotiv funksiyasını məharətlə həyata keçirir.

Astana toplantısının qapalı gündəliyində xüsusi yer alan kadr potensialının artırılması, fasiləsiz təlim ehtiyaclarının operativ qarşılanması məsələsi bilavasitə gələcək institusional müstəqilliyin əsas sütunudur. Dayanıqlı mürəkkəb iqtisadiyyatın sərt normalarını, rəqəmsal emissiya mexanizmlərini operativ qaydada, risksiz idarə etmək klassik elmi yanaşmalardan kəskin fərqlənən spesifik peşəkar vərdişlər, tamam fərqli akademik baza tələb edir. İştirakçı dövlətlərin idarəetmə aparatı, xüsusən ali maliyyə nəzarəti orqanları sadalanan sferada yüksək ixtisaslı milli mütəxəssislərlə təmin edilməlidir. Xarici əcnəbi kadrların mütəmadi gətirilməsi təhlükəli asılılığın forma dəyişdirmiş versiyasını yaradır. Müştərək mərkəzləşdirilmiş məlumat bazasının, ortaq ixtisaslaşmış tədqiqat institutlarının, tələbə mübadilə proqramlarının formalaşdırılması gələcək çətin onilliklərin rəqabətədavamlı güclü ziyalı potensialını ərsəyə gətirəcək.

Dünən Qazaxıstanın paytaxtında əldə edilən nailiyyətlər beynəlxalq münasibətlərin mürəkkəb sistemində mühüm tarixi-siyasi və iqtisadi sıçrayış kimi qiymətləndirilə bilər. Tam müstəqil, güclü və dayanıqlı yaşıl qütbə çevrilmək dövlətlərin təkbaşına asanlıqla reallaşdıra biləcəyi hədəf deyil. Bu baxımdan, irəli sürülən mütərəqqi kollektiv iştirak modeli həm mürəkkəb texnoloji prosesləri, həm də büdcə xərclərini riyazi dəqiqliklə optimallaşdırır, beynəlxalq müzakirə masalarında formalaşan ortaq mövqeyi güclü və strateji arqumentə çevirir.

Yusif ŞƏRİFZADƏ
XQ