Yeni çağırış, köhnə problemlər?

Ermənistan parlamentinin siyasi stabilliyə və sülh gündəliyinə töhfə verməsi əsas gözləntilər sırasındadır

Dünən İrəvanda səlahiyyət müddəti başa çatmaq üzrə olan VIII çağırış Ermənistan parlamentinin sonuncu sessiyası başlayıb. Sessiyanın bu həftənin dörd günü ərzində keçiriləcək ilk iclasının gündəliyinə ümumilikdə 27 məsələ daxil idi. Bunlardan doqquzu ikinci və son oxunuşda, qalanları isə birinci oxunuşda müzakirə olunub.

Qeyd edək ki, Ermənistan Milli Assambleyası ölkənin ali qanunverici orqanıdır. Birpalatalı parlament proporsional seçki sistemi əsasında 5 il müddətinə seçilir. Parlament 107 deputat yerindən ibarətdir. Ancaq azı 101 namizədin seçildiyi təsdiq olunarsa, parlament etibarlı hesab olunur.

2026-cı il iyunun 7-də Ermənistanda IX çağırış parlamentə seçkilər keçiriləcək. Bundan öncəki seçkilər isə 2021-ci il iyunun 20-də keçirilib. Həmin seçkilər növbədənkənar əsaslarda baş tutub. Çünki seçkilər ilkin olaraq 2023-cü il dekabrın 9-na təyin olunmuşdu. Ancaq 2020-ci ildə İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra ölkədə yaranmış siyasi böhran və 2021-ci ilin fevralında dövlət çevrilişinə cəhd ehtimalı səbəbindən seçkilərin tarixi qabağa çəkilmişdi.

Parlamentə düşmək üçün siyasi partiyalar 5 faizlik seçki baryerini, bloklar isə 7 faizlik həddi aşmalıdırlar. Mandatlar partiyaların ölkə üzrə topladıqları səs payına uyğun bölüşdürülür. Dörd mandat milli azlıqlar (assuriyalılar, kürdlər, ruslar və yezidilər) üçün nəzərdə tutulur. Partiyalar bu dörd qrup üzrə ayrıca siyahılar təqdim edirlər. Gender kvotası isə partiya siyahılarının hər bir yuxarı hissəsində hər iki cinsin nümayəndələrinin payının azı 33 faiz olmasını tələb edir.

Əgər hər hansı partiya səslərin əksəriyyətini qazansarsa, lakin yerlərin 54 faizindən azını əldə edərsə, ona ümumi yerlərin 54 faizinə çatmaq üçün əlavə mandatlar verilir. Əgər bir partiya yerlərin 2/3-dən çoxunu qazanarsa, baryeri keçmiş məğlub partiyalara əlavə yerlər ayrılır və qalib partiyanın mandat payı 2/3 səviyyəsinə endirilir. İlkin nəticələr dərc edildikdən sonra altı gün ərzində hökumət formalaşdırılmasa, 28-ci gün iki aparıcı partiya arasında ikinci tur keçirilməlidir. İkinci turda qalib gələn partiya mandatların 54 faizinə sahib olması üçün zəruri sayda əlavə yer əldə edir, birinci turda bölüşdürülmüş bütün mandatlar isə saxlanılır.

*** 

Beş il əvvəlki seçkidə baş nazir Nikol Paşinyanın rəhbərlik etdiyi “Mülki müqavilə” partiyası səslərin 53,92 faizini toplayaraq parlamentdə 71 mandat qazanıb. “Hayastan” müxalif alyansı 21,04 faiz səs toplayaraq 29 mandatla ikinci yeri tutub, “Şərəfim var” alyansı isə 5,23 faiz səs və ya 7 mandat əldə edib. Heç bir digər partiya və ya alyans mandat qazanmaq üçün tələb olunan seçki baryerini aşa bilməyib. Müxalifət seçkilər zamanı saxtakarlıq hallarının baş verdiyini iddia edib. ATƏT isə seçkiləri “getdikcə daha təhrikedici ritorika ilə müşayiət olunan”, lakin “bütövlükdə müsbət qiymətləndirilən” proses kimi dəyərləndirib.

Seçkilər zamanı ekzit-poll sorğuları keçirilməyib. Səsvermə 20 iyun tarixində saat 08:00-dan 20:00-dək baş tutub. İlk məlumatlar xaricdə olan diplomatların elektron səsverməsinin nəticələri əsasında əldə edilib. Qeyd edək ki, xaricdə seçki məntəqələri yaradılmayıb. Maraqlıdır ki, “Mülki müqavilə” partiyası 163 səs, “Hayastan” alyansı isə 135 səs toplayıb. İlkin məlumatlara görə, Ermənistanda keçirilən parlament seçkilərində seçici fəallığı 49,41 faiz təşkil edib ki, bu da 1 milyon 281 min 911 nəfər deməkdir. Bütün seçki məntəqələrindən daxil olan bülletenlərin ilkin hesablanmasından sonra “Mülki müqavilə”nin 688 761, “Hayastan”ın 269 481, “Şərəfim var” alyansının 66 650 səs topladığı məlum olub.

***

VIII çağırış parlamentin fəaliyyətinin isə əsasən kəskin siyasi qarşıdurma, emosional gərginlik və müxalifətin destruktiv davranış cəhdləri ilə yadda qaldığını demək mümkündür. Bu çağırış ölkədə müharibədən sonrakı siyasi reallıqların parlament müstəvisinə daşındığı dövr oldu. İlk aylardan etibarən parlament dava-dalaşlar, təhqiramiz çıxışlar və fiziki qarşıdurmalarla gündəmə gəldi. Müxalifət fraksiyaları – xüsusilə “Hayastan” və “Şərəfim var” blokları parlamenti siyasi tribuna yox, küçə mübarizəsinin davamı kimi təqdim etməyə çalışdılar. Zalda baş verən əlbəyaxa insidentlər, iclasların bilərəkdən pozulması, spikerin tribunasının tutulması parlamentin nüfuzuna ciddi zərbə vurdu. Bununla belə, hakim çoxluq bu cəhdlərin qanunverici fəaliyyətin iflicinə çevrilməsinə imkan vermədi.

Budəfəki seçkinin əsas siyasi xəttini N.Paşinyana qarşı impiçment təşəbbüsləri təşkil etdi. Müxalifət dəfələrlə baş nazirin istefasını tələb etsə də, bu təşəbbüslər nə hüquqi, nə də siyasi baxımdan real nəticə verdi. İmpiçment üçün tələb olunan səs çoxluğu təmin olunmadı və proses daha çox siyasi şou xarakteri daşıdı. Bu, müxalifətin parlament mexanizmlərindən çox, küçə təzyiqinə ümid bağladığını bir daha nümayiş etdirdi.

Parlamentin işini pozmaq məqsədi daşıyan boykotlar və iclaslarda iştirakdan imtina da uğursuz oldu. Hakim “Mülki müqavilə” fraksiyası kvorumu təmin edərək qanunvericilik fəaliyyətini davam etdirdi. Nəticədə müxalifətin bu taktikasının özünü təcrid etməyə xidmət etdiyi aydın göründü.

VIII çağırışın mühüm məqamlarından biri də dövlət büdcəsinin müzakirələri oldu. Büdcə debatları zamanı müxalifət hökuməti sosial-iqtisadi vəziyyətə görə sərt tənqid etsə də, alternativ proqram və ya real iqtisadi konsepsiya ortaya qoya bilmədi. Hakimiyyət isə postmüharibə dövrünün prioritetlərini – təhlükəsizlik, sosial öhdəliklər və infrastruktur layihələrini əsas arqument kimi irəli sürdü və büdcə sənədləri qəbul olundu.

Xüsusi diqqət çəkən məqam baş nazirin parlametdə “hökumət saatı”ındakı çıxışları idi. Paşinyan bu platformadan həm daxili auditoriyaya, həm də beynəlxalq ictimaiyyətə mesajlar vermək üçün istifadə etdi. O, müharibədən sonrakı reallıqları, sülh gündəliyini və təhlükəsizlik çağırışlarını açıq şəkildə səsləndirdi. Müxalifətin emosional hücumları fonunda Paşinyanın çıxışları daha çox siyasi sabitlik və idarəolunanlıq görüntüsü yaratmağa hesablanmışdı.

Ümumilikdə, VIII çağırış Ermənistan parlamenti konstruktiv qanunvericilikdən çox siyasi mübarizə meydanı kimi yadda qaldı. Buna baxmayaraq, müxalifətin radikal cəhdləri sistemli nəticə vermədi, parlament institutu fəaliyyətini qorudu və icra hakimiyyəti üzərində real nəzarət mexanizmləri formal müstəvidə saxlanıldı. Bu çağırış Ermənistanın siyasi yetkinlik imtahanı kimi tarixə düşdü.

Qarşıdakı çağırışdan gözləntilər əsasən parlament fəaliyyətinin daha sistemli və konstruktiv müstəviyə keçidi ilə bağlıdır. Cəmiyyətdə siyasi emosiyaların azalması, küçə ritorikasının qanunverici orqandan kənarda qalması və parlamentin əsas funksiyasına – qanunvericilik, nəzarət və debat mərkəzinə çevrilməsi gözlənilir. Yeni çağırışdan hökumət-müxalifət münasibətlərində daha rasional dialoq, büdcə və sosial-iqtisadi islahatlar üzrə real müzakirələr, təhlükəsizlik və sülh gündəliyinə dair məsuliyyətli mövqe tələb olunur. Parlamentin ictimai etimadı bərpa etməsi, siyasi stabilliyə və ən əsası Azərbaycanla sülh gündəliyinin irəli aparılmasına töhfə verməsi əsas gözləntilər sırasındadır.

Səxavət HƏMİD

XQ