Yeni Kaledoniya kvazi müstəqil dövlətə çevriləcək

Fransanın Yeni Kaledoniyasında 2024-cü ildən bəri yaxşılaşmayan partlayıcı vəziyyətin sülh yolu ilə həlli üçün hər cür şans var. Yerli kanakların müstəqillik çempionları ilə fransız “sadiqləri” razılığa gəliblər. O, Sakit okeanda yerləşən Fransanın “xarici ərazilərindən” birinin xüsusi statusunu təmin edə bilər.

Sənəd Fransa prezidenti Emmanuel Makronun barışıq üçün “son şans” kimi başlatdığı on günlük gecə-gündüz danışıqlardan sonra iyulun 12-də Paris yaxınlığındakı Buqivalda imzalanıb. Bu, iştirak edən bütün tərəflərdən güzəşt tələb edirdi. Hava 2024-cü ilin mayında 14 nəfərin ölümünə səbəb olan iğtişaşlara bənzər yeni iğtişaşlar qorxusu ilə dolu idi. Ancaq bu dəfə keçmiş barışmaz rəqiblər riskə getməyə və razılığa gəlməyə qərar verdilər. Bir illik gərginlik, zorakılıq alovları, uğursuz təşəbbüslər və hətta silahlı mübarizə çağırışlarından sonra Fransa və Yeni Kaledoniyanın siyasi qüvvələri razılığa gəliblər.

Müqavilə arxipelaqı respublikanın tərkibində rəsmən qoruyub saxlayır və eyni zamanda onu ayrıca dövlət edir.

Söhbət “Fransa Respublikasının tərkibində dövlət” kimi rəsmiləşdirilən yeni statusdan, konstitusiyada təsbit olunmuş öz vətəndaşlığı, bayrağı, himni və siyasi subyektivliyi hüququndan gedir.

Prezident Makron əldə olunan razılaşmanı “tarixi” adlandırıb. "Respublikanın tərkibindəki Yeni Kaledoniya əyaləti etimada bahisdir" deyə o, sosial mediada yazıb. Son aylar arxipelaqdakı vəziyyətlə yaxından iştirak edən xarici işlər naziri Manuel Valls “cəsarət və məsuliyyət seçimini” alqışlayıb. Hətta barrikadaların əks tərəfində olanlar - müstəqillik tərəfdarı Viktor Tutuqoro və "Fransa sadiq" Nikolas Metzdorf - əldə edilən güzəştin "balanslı" və "ağıllı" olduğunu etiraf etdilər.

Sənədə əsasən, Fransa konstitusiyasında yeni status – “Yeni Kaledoniya Dövləti” təsbit ediləcək.

O, əsas qanunu, milli kimliyi və özünün dövlət qurumları sistemini alacaq. Eyni zamanda, fransızlar bunun 100% müstəqillikdən getmədiyini vurğulayırlar - Yeni Kaledoniya "milli birliyin" bir hissəsi olaraq qalacaq. Bununla belə, bir çox mühüm funksiyalar, o cümlədən beynəlxalq əlaqələr onun səlahiyyətlərinə keçəcək. Metropoliyanın yurisdiksiyasında yalnız müdafiə və təhlükəsizlik sahəsi qalacaq.

Əsas simvolik element Kaledoniya vətəndaşlığının tətbiqidir.

Yeni Kaledoniya əhalisinin 41%-ni təşkil edən kanaklar adalara və onların mineral sərvətlərinə (dünya nikelinin təxminən 20-30%-ni istehsal edir) nəzarətin yalnız onların əlində qalmasını tələb edərək üsyan qaldırdılar. İndi vətəndaşlıq ciddi meyarlara görə veriləcək: qan hüququ və torpaq hüququ ilə, kaledoniyalı ilə nikah nəticəsində və adalarda yaşayış müddətindən asılı olaraq - ən azı 10-15 il.

Vətəndaşlığın həmişə ikili olması vacibdir. Fransız dilindən imtina avtomatik olaraq Kaledoniyanın itirilməsinə səbəb olacaq. Beləliklə, Fransa həm adalar üzərində nəzarəti saxlayır, həm də Kaledoniyalı həmvətənlərinin unikallığını tanıyır.

“Kaledon Dəyərləri Xartiyası” və “Vətəndaşlıq Məcəlləsi” qəbul ediləcək. 2026-cı ildən isə ölkədə yenilənmiş qaydalara əsasən seçilən yeni Konqres fəaliyyətə başlayacaq. O vaxtkı iğtişaşların detonatoru məhz seçki məsələsi oldu. 2024-cü ilin yazında Parisin elektoratı genişləndirmək cəhdi kütləvi etirazlara səbəb oldu: müstəqillik tərəfdarları bunu yerli əhali üçün təhlükə kimi görürdülər. İndi kompromis əldə olunub: 2026-cı ilin fevralına təyin edilmiş referendumda, sadalanan vətəndaşlıq meyarlarına cavab verən yeni seçicilər əlavə edilməklə, əvvəlki referendumlarda səs verən eyni adamlar səsvermə hüququna malik olacaqlar.

2026-cı il seçkilərindən başlayaraq yalnız Kaledoniya dövlətinin vətəndaşları səsvermə hüququna malik olacaq.

Bu, tərəflərin əvvəlki tələblərinin heç birini ləğv etmədən, onları yeni hüquqi çərçivəyə daxil etməklə vəziyyəti sakitləşdirməlidir. “Sadiqlərin” liderlərindən biri Sonia Backesin dediyi kimi, “kompromis heç kimi tam qane etməyəcək, lakin mən əminəm ki, bu, zorakılıq və qeyri-müəyyənlik spiralından çıxmaq şansı verəcək”.

İqtisadi təməl olmadan yeni siyasi quruluş mümkün deyil. Söhbət yerli büdcələrin təkmilləşdirilməsi, sosial sistemlərin restrukturizasiyası, borcların azaldılması və ən əsası “iqtisadiyyatın yenidən işə salınması və şaxələndirilməsi”ndən gedir. Yeni Kaledoniya və bütövlükdə Fransa üçün strateji resurs olan nikelə xüsusi diqqət yetirilir.
Əziz Mustafa