Yeni sənaye mərhələsi: sərvətdən dəyərə

Azərbaycan iqtisadiyyatının növbəti mərhələdə qarşısında duran əsas məsələlərdən biri mövcud resurs potensialından daha səmərəli istifadə etməklə yeni və dayanıqlı istehsal sahələri formalaşdırmaqdır.
Bu baxımdan Prezident İlham Əliyevin sədrliyi ilə keçirilən və 2027–2030-cu illərdə dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafına dair Dövlət Proqramına həsr olunan müşavirə xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Müşavirədə yalnız ayrı-ayrı yataqların istismarı deyil, bütövlükdə Azərbaycanın dağ-mədən sənayesinin yeni mərhələyə çıxarılması, xammaldan son məhsula qədər tam istehsal zəncirinin yaradılması məsələləri önə çəkilib.
 

Prezident İlham Əliyev çıxışında bu istiqamətin mahiyyətini aydın şəkildə ifadə edərək bildirib: “Bu sahə ölkə iqtisadiyyatı üçün, xüsusilə ölkəmizin qeyri-neft sektorunun inkişafı üçün böyük əhəmiyyət daşıyır, çox perspektivli sahədir.” Dövlət başçısının sözlərinə görə, yeni proqramın icrası nəticəsində ölkədə yeni, müasir sənaye istiqaməti yaradılacaq və beş mindən çox daimi iş yerinin açılması nəzərdə tutulur.

Müşavirənin diqqətçəkən tərəflərindən biri də ondan ibarətdir ki, burada söhbət yalnız təbii ehtiyatların hasilatından getmir. Prezidentin vurğuladığı kimi, istehsal zəncirinin tam yaradılması ölkə iqtisadiyyatını gücləndirəcək. Bu yanaşma Azərbaycanın yeraltı sərvətlərə münasibətində keyfiyyətcə yeni mərhələnin formalaşdığını göstərir.
Uzun illər Azərbaycan iqtisadiyyatının əsas diqqəti neft-qaz sektoruna yönəlib, və bu sahədə qazanılan təcrübə ölkənin enerji və iqtisadi gücünü əhəmiyyətli dərəcədə artırıb. Bu gün isə qarşıda duran məsələ həmin təcrübədən istifadə etməklə qeyri-neft sektorunda da dayanıqlı və rəqabətqabiliyyətli istehsal sahələri formalaşdırmaqdır. Son 8 ayda qeyri-neft sektorunda 5,4 faizlik artımın qeydə alınması da bu istiqamətdə proseslərin davam etdiyini göstərir.
Dağ-mədən sənayesi məhz bu nöqtədə böyük imkan açır. Azərbaycan ərazisində qızıl, mis, molibden və digər faydalı qazıntı yataqlarının mövcudluğu böyük iqtisadi potensial deməkdir. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə bu istiqamətdə işlərin sürətləndirilməsi isə məsələyə təkcə iqtisadi deyil, həm də regional inkişaf prizmasından yanaşmağı tələb edir. Kəlbəcər, Ağdərə və Zəngilandakı yataqların istismara cəlb edilməsi bu bölgələrdə yeni müəssisələrin və yeni iş yerlərinin yaranması demək olacaq.
 

Burada ən mühüm məsələ isə xammalın sadəcə hasil edilərək xarici bazara çıxarılması deyil. Həqiqi iqtisadi səmərə yalnız o zaman əldə olunur ki, hasilatdan başlayıb emala qədər bütöv istehsal zənciri Azərbaycanın öz daxilində qurulsun. Filizin zənginləşdirilməsi, emalı, metallurgiya müəssisələrinin yaradılması və hazır məhsulun istehsalı — bunların hər biri ölkənin əlavə dəyər yaratmaq gücünü xeyli genişləndirə bilər. Dövlət Proqramının əsas mahiyyəti də məhz bu yanaşmada özünü göstərir.

Qərb Sənaye Parkının qurulması bu strategiyanın önəmli halqasıdır. “Daşkəsən” filiz yatağının və ətraf ərazilərdəki digər layihələrin inkişafı ilə burada hasilatdan son məhsula qədər bütöv bir sənaye zəncirinin formalaşdırılması nəzərdə tutulur. Bu isə region üçün yalnız yeni zavod demək deyil — yeni iş yeri, artan məşğulluq, genişlənən xidmət sektoru və canlanan yerli iqtisadi həyat deməkdir.
Digər tərəfdən, təbii sərvətlərin iqtisadi dövriyyəyə cəlb edilməsi təbiətin qorunması ilə paralel aparılmalıdır. Yeraltı sərvət bir gün tükənə bilər, amma təbiətə vurulan zərəri geri qaytarmaq çox vaxt mümkün olmur. Buna görə yeni sənaye layihələrində ekoloji standartlara riayət iqtisadi göstəricilər qədər ciddi bir şərtdir. Dövlət başçısının öz çıxışında xüsusi vurğuladığı kimi, Azərbaycanın ən böyük sərvəti təkcə yerin altında deyil — onun təbiətindədir.
 

Bu siyasətin digər mühüm tərəfi investisiyaların cəlb edilməsidir. Dağ-mədən və metallurgiya böyük maliyyə tələb edən sahələrdir. Yerli və xarici investorların prosesə qoşulması həm yeni texnologiyaların, həm də idarəetmə təcrübəsinin ölkəyə gəlməsi deməkdir. Dövlətin öz strateji istiqamətlərini aydın müəyyən etməsi və layihələrin icrasına zəmanət verməsi isə investor üçün proqnozlaşdırıla bilən, etibarlı bir mühit yaradır.

Bu prosesin ən mühüm nəticələrindən biri iqtisadi göstəricilərdən daha genişdir. Beş mindən çox yeni daimi iş yerinin yaranması, regionlarda məşğulluğun artması, ixracın genişlənməsi və büdcəyə əlavə gəlirin gəlməsi — bunların hamısı yeni sənaye siyasətinin real bəhrəsi olacaq. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun iqtisadi inkişafının bununla sürətlənməsi isə bu addıma əlavə bir strateji ağırlıq qazandırır.
Azərbaycan artıq enerji sahəsində özünü etibarlı tərəfdaş kimi sübut edib. Qarşıdakı mərhələdə eyni yanaşmanın sənaye və istehsal sahələrində də nəticəsini görmək vacibdir. Yeraltı sərvətin öz-özlüyündə böyük üstünlük olması kifayət etmir. Əsas məsələ həmin sərvəti texnologiyaya, istehsala, məşğulluğa, ixraca və nəticə etibarilə milli iqtisadi dəyərə çevirməkdir.
Əlibala Məhərrəmzadə
Milli Məclisin deputatı, iqtisad elmləri doktoru, professor