Yerdə və başqa planetlərdə qumlar fərqlidirmi?

Yer xaricindəki planet və peyklərdə qum anlayışı formaca tanış olsa da, mənşə, tərkib və davranış baxımından Yer qumundan köklü şəkildə fərqlənir. Planetar elmdə qum dedikdə, adətən külək və ya digər proseslərlə daşınan millimetr ölçülü dənəvər material nəzərdə tutulur.

Marsda qum əsasən vulkanik mənşəlidir və bazalt tərkiblidir. Mars qumlarında dəmir oksidləri bol olduğundan planetin səthi qırmızımtıl rəng alır. Zəif cazibə və nazik atmosfer səbəbindən Marsdakı qum təpələri Yerə nisbətən daha asan hərəkət edir, lakin formalaşma prosesi daha ləng gedir. Mars qumu həm də elektrostatik yüklənməyə meyllidir və bu, kosmik aparatların mexanizmləri üçün ciddi problem yaradır.

Ayda klassik mənada qum yoxdur, lakin “Ay reqoliti” adlanan xırdalanmış süxur qatı mövcuddur. Bu material milyonlarla il ərzində meteorit zərbələri nəticəsində yaranıb. Ay qumu son dərəcə iti, künclü və aşındırıcıdır, çünki onu yumrulaşdıran nə su, nə də atmosfer var. Apollon astronavtları bu tozun skafandrları və alətləri tez sıradan çıxardığını qeyd edirdilər.

Titan (Saturnun ən böyük peyki) isə bənzərsiz nümunədir. Buradakı qum dənələri silisiumdan deyil, üzvi birləşmələrdən — “talinlərdən” ibarətdir. Metan və etan atmosferində yaranan bu maddələr küləklə daşınaraq nəhəng qum təpələri formalaşdırır.

Venerada səthin böyük hissəsi bazalt qayalarla örtülüdür və ekstremal temperatur səbəbindən qum dənələri qismən ərimiş, qismən də kimyəvi dəyişmiş vəziyyətdədir. Buradakı qumun hərəkəti əsasən yavaş, lakin çox sıx atmosferin təsiri altındadır.

Hətta komet və asteroidlərdə də qumabənzər hissəciklər mövcuddur. Bunlar əsasən süxur və buz qarışığından ibarət mikro-dənələrdir və cazibə zəif olduğuna görə çox asanlıqla kosmosa sovrulur.

Beləliklə, qum yalnız Yerə məxsus anlayış deyil. Hər planet və peyk öz mühiti, cazibəsi və kimyası ilə tamamilə fərqli qum dünyaları yaradır və bu materiallar həmin göy cisminin tarixini oxumaq üçün qiymətli elmi açarlardır.

AzPost.az

Paylaş