Yetikinləşməmiş valideynlərin yaralı uşaqları

Ötən məqaləmizdə yetkinləşməmiş valideynlərin öz uşaqlarına namus adı altında etdikləri zülmlərdən danışacağımızı vəd etmişdik. Əvvəlcə onu deyim ki, namus anlayışı hər toplum üçün eyni deyil. Bəzi toplumlarda namuslu insan dövlətinə sadiq vətəndaş anlayışı ilə eyni tutulur, namusu ictimai səviyyədə qəbul edirlər.

Belə toplumlarda insanların şəxsi münasibətləri və davranışları əxlaq anlayışının içində gedir və müzakirəsi ayıb sayılır.

Şərq toplumları üçün isə namus şəxsidir, əxlaq ictimaidir. Bunu bir az da düzəldək: namus qadında toplanıb və hamının müzakirəsinə açıqdır, əxlaq ictimaidir ama mübhəm saxlanılır, haqqında danışmaq ayıb sayılır. İnanmırsınız? Gəlin dərinə enək. Məsələn, kimlərinsə vəzifəsində rüşvət aldığını hamımız bilirik, ama bunu qətiyyən ayıb da saymırıq, heç haqqında danışmırıq da. Ancaq namus anlayışı isə dillərdə saqqız kimidir. Vay o gündən ki, kiminsə subay qızını, hansısa subay bir oğlan ilə küçədə yeriyərkən görsünlər. Dərhal o qıza ləkə yaxmaqdan çəkinməyəcək, hətta adına yüz ad qoşacaq bir qaragüruh var bu ölkədə. Özü də ən çox qadınlar edəcək bunu. Özünü qaynatasının, qaynananasının, baldızının, ərinin və s. gözündə "ağıllı” göstərmək üçün. Belələrinə klaviatura qəhrəmanı deməkdən çəkinməməliyik. Bu klaviatura qəhrəmanları müasir dövrümüzdə çığ kimi çoxalıblar. Nə isə. Sözüm ona yox, bu namus anlayışınadır.

...İndi sual oluna bilər ki, axı niyə belədir? Səbəb çox sadədir. Ana və tərbiyəsi! Ana qızını fərqli, oğlunu fərqli tərbiyə edərsə nəticə budur. Ən faciəvi sözlərdən birisi də anaların qızlarına verdiyi bu məsləhətdir: oğlan görəndə başını aşağı sal keç yanından. Niyə? Oğlan bəyəm göydən düşüb?! Oğlan da insan deyilmi? Yaxud o qız evladına o sözü deyərkən ana fərqində deyilmi onun beyninə hansı toxumu əkir? Qız və oğlan arasında dərin uçurumlar yaradıb onları bir-birindən ayıran toplumlar cahilliyin ən boğunuq üfunəti içərisindədir. Biz toplum olaraq namusu o qədər yanlış anlamışıq ki, namus adı altında qızlar ilə oğlanlar arasında dərin uçurumlar yaratmaqdan da çəkinmirik. Namus insan üçün keçərlidir. Namusun daşıyıcısı insan olmalıdır, qadın yox! Dəhşətlidir, yox? Ama bunu siz yaradırsınız, əziz analar.

Fərqindəyəm qızınızı qorumağa çalışırsınız. Ancaq fərqində deyilsiniz bu qadağalarla onları hansı şəkildə boğduğunuzun. Boğulan birisi çarəsizliklə ona uzanan hər əli nəfəs sayır, inanır, tutur. Bəs sonra? Boğulan qız qarşısında ona ilk dəfə sevgi vədi verənə inanır, sonra ağır xəyanətlər, travmalar alan o qızcığaz yaşadıqlarını ailəsi ilə paylaşa da bilmir, içinə qapanır, həyatdan küsür, yaxud daha betər yanlışlara imza atır.

Boğulduqca boğulur və nəfəs axtarışında hər dəfəsində daha çox nəfəsi kəsilir. Özü də kimlər tərəfindən bilirsinizmi? Sizin tərbiyə etdiyiniz oğlanlar tərəfindən! Yadınızdadır də, siz qızınızı boğaraq, oğlunuzu asudə yetişdirdikcə elə bilirdiniz ki, bu döngü dönüb dolaşıb sizi vurmayacaq?

Oğlan uşaqları haqqında gələn dəfə danışacağam. İcazənizlə, qızların tərbiyəsindəki yanlışlardan davam edim. Anaların qızlarına elədikləri ikinci ən böyük yanlış isə onları ya "tirbaş”, ya da "kölə” psixologiyasında yetişdirmələridir.

"Qızım, bunu öyrən ki, gələcəkdə qaynanan məni söyməsin” fəlsəfəsindən yola çıxaraq analar qızlarını kölə kimi yetişdirir. Yaxud özü qaynana, qaynata qulluğunda durduqca qızına möhkəm-möhkəm tənbeh edir: Bax ha, nəbadə, mənim günümə düşəsən... Qız artıq beynində o kodlaşmanı bəsləyərək böyüyür: Mən gələcəkdə qaynanamın və qaynatamın qulluqçusu olacağam, yaxud olmayacağam. Əlbəttə, valideynlərə qulluq etmək gözəl xasiyyətdir. Ancaq bunu kölə psixologiyasında yox, sanki qulluq etmək boynunun borcudur şəklində yox, sayğıdan, sevgidən etsə daha gözəl olmazmı? Birincinin təsiri ilə böyüklərinə qulluq edən gəlinlərin hər addımda şikayət etdiyini görürük. Hətta qaynata və qaynanasına söyüdüyünün bəzi hallarda döydüyünün də şahidi oluruq. Belə olması yaxşıdır, yoxsa uşaqlarımıza sevgini, sayğını öyrətmək? Əlbəttə sevgi və sayğını öyrətmək üçün əvvəlcə gərək uşaqlarımızın özlərinə sayğı duymağı, özlərini sevməyi öyrədək. Bəs biz toplum olaraq bunu bacarırıqmı? Sizcə, özünü sevməyən valideyn uşağına bunu necə öyrətsin? Cəmiyyətdə özünü sevməyən valideynlər o qədərdir ki, saymaqla bitməz.

Çox görürəm mən uşağının sözünü kəsən, dediyinə əhəmiyyət verməyən, uşağının istəklərinə, seçimlərinə sayğı göstərməyən valideynləri. Belə valideynlər evinə gələn qonağa belə uşağından daha çox dəyər verir. Hətta qonaq naminə uşağını təhqir edən valideynlər də var. Bir zamanlar dəb idi ən yaxşı şeyləri qonağa saxlamaq, evin ən yaxşı köşəsini qonaq üçün ayırmaq.

Ən rahat yataq, ən gözəl boşqablar və s. İndi bu ailədə böyüyən uşaqda əziklik duyğusu olmazmı? Əziklik duyğusu daşıyan valideynin uşağına verəcəyi dəyər necə olar? Bunu qətiyyən oxucularımın qəlbini qırmaq üçün yazmıram, əksinə vəziyyəti görsünlər, fərqinə varsınlar və çıxış yolları axtarsınlar. Əks təqdirdə onların böyütdüyü uşaqlar da öz uşaqlarını yanlış tərbiyə edəcək. Yəni bu bir zincirləmə xətadır gedir. Bunu qırmaq sizin əlinizdədir. Qızlarınıza "sən namus daşıyıcısısan, aman namusunu qoru” deməyin, onu o qədər sevin, onu o qədər çox özünə sayğılı və sevgi içində böyüdün ki, o qız özlüyündən öz namusuna dolayısı ilə sizin namusunuza sahib çıxmağı bacarsın.

Əziz oxucum, sən bir valideyn kimi kasıb ola bilərsən, bəzən yetərsiz ola bilərsən, yaxud əksinə. Bunlar səni yaxşı və pis valideyn etməz. Səni yaxşı valideyn edəcək şey: hansı şərtlərdə olursa olsun, uşağına sonsuz sevgi və güvən hissini aşılamağın olar. Bunu bacaran valideynin uşaqları hər zaman xoşbəxt və uğurlu uşaqlar olacaq.

Ardı var...

Aynur Qəzənfərqızı, 

Folklorşünas alim