“Zəka və uzunömürlülük arasında gizli bağ“ Elmi tədqiqat

"Britaniya alimləri sübut edib ki, uşaqlıqda yüksək intellekt gələcəkdə daha uzun ömürlə əlaqəlidir..."

Bəzən insanın taleyini müəyyən edən amil nə vərdişlər, nə də mühit olur - onun öz ağlı olur. Edinburq Universitetinin alimləri ilk dəfə elmi-statistik səviyyədə sübut edib ki, uşaqlıq dövründəki intellektual səviyyə insanın gələcəkdəki ömür uzunluğu ilə genetik bağlılığa malikdir.

Moderator.az xəbər verir ki, bu barədə "moneytimes.ru" nəşri yazıb.

Nəşr yazır ki, bu, sadəcə müşahidə deyil, minlərlə insanın genom məlumatları əsasında aparılmış genişmiqyaslı bir araşdırmanın nəticəsidir.

Zəka təkcə bilik deyil, sağ qalma instinktidir

"EurekAlert" elmi jurnalının məlumatına görə, tədqiqatçılar 12 441 uşağın idrak funksiyalarını və 389 166 yetkin şəxsin ömür göstəricilərini analiz edib. Onlar həmçinin həmin şəxslərin valideynlərinin ölüm yaşını da nəzərə alıblar. Nəticədə alimlər uşaqlıqda ölçülmüş intellekt səviyyəsi ilə uzunömürlülük arasında ilk etibarlı genetik əlaqəni müəyyən ediblər.

Aparılan analiz göstərib ki, uşaqlıqda formalaşan idrak qabiliyyəti ilə valideynlərin ömür uzunluğu arasındakı genetik korrelyasiya 0,35 təşkil edir, bu isə ümumi genetik təməl olduğunu sübut edir. Genetik irsiyyətin göstəricisi olan birnukleotidli polimorfizmlər (SNP) üzrə irsilik payı idrak funksiyalarında 27,3 faiz, uzunömürlülükdə isə 28,9 faiz olub. Başqa sözlə, ağıllı uşaqların valideynləri də çox zaman uzunömürlü olurlar.

Zəka niyə həyatı uzadır?

Alimlərin fikrincə, yüksək intellekt insanın riskləri daha erkən və düzgün qiymətləndirməsinə imkan yaradır. Belə insanlar qidalanma, stresə münasibət, peşə və sosial çevrə kimi məsələlərdə daha şüurlu qərarlar verirlər. Əvvəllər bu əlaqə sosial amillərlə - təhsil və tibbi xidmət imkanları ilə izah edilirdisə, indi məlum olub ki, genetik baza bu münasibətdə mühüm rol oynayır.

Bəzi tədqiqatçılar isə hesab edir ki, məsələ daha dərin bioloji səviyyədədir: sinir sisteminin səmərəli işləməsinə cavabdeh olan genlər eyni zamanda orqanizmin qocalmaya qarşı dayanıqlığını da təmin edir. Bu halda zəka və uzunömürlülük bir-birinə səbəb olan deyil, eyni bioloji kökdən qaynaqlanan iki hadisədir.

Genetik əlaqə necə ölçülür və nəyi dəyişmir?

Edinburq alimləri nəticələrin sosial mühitdən təsirlənməməsi üçün uşaqlıq göstəricilərini əsas götürüblər. Bu, həyat tərzi və sosial status kimi dəyişkən amillərin təsirini minimuma endirib. Araşdırma aşağıdakı mərhələləri əhatə edib:

- Ailələrarası genetik əlaqələrin statistik təhlili;

- Uşaqlarda yaddaş və məntiq testlərinin nəticələrinin müqayisəsi;

- Uzunömürlülüklə əlaqəli genom sahələrinin analiz edilməsi.

Bu yanaşma nəticələri daha etibarlı edir, çünki o, retrospektiv səhvləri, yəni artıq ömrün bir hissəsi keçdikdən sonra aparılan ölçmələri aradan qaldırır.

Yanlış təsəvvür: ağıllı olmaq sağlamlığın zəmanəti deyil

Yayılmış fikirə görə, yüksək intellekt insanı xəstəliklərdən qoruyur. Amma elm sübut edir ki, bu, birbaşa deyil, dolayı əlaqədir. Ağıllı insanlar daha sağlam həyat tərzi sürməyə meyllidir, lakin onları fərqləndirən genlər eyni zamanda maddələr mübadiləsi, immun sistem və hüceyrə bərpası mexanizmlərinə də təsir göstərə bilər.

Bu səbəbdən "ağıllı insanlar daha az ölür" düşüncəsi sadəlövhlükdür. Əksinə, yüksək stres və intellektual yüklənmə bəzən orqanizmin erkən qocalmasına gətirib çıxarır. Ən ideal balans - zehni inkişafla yanaşı psixoloji sabitlik və fiziki aktivlikdir.

Genetik bazanı dəyişmək mümkün olmasa da, zehni fəaliyyətin stimullaşdırılması - oxuma, dil öyrənmə, tapmaca həll etmə və sosial ünsiyyət beyində neyron əlaqələri gücləndirir və ömrün keyfiyyətini artırır.

Ağıl və həyat bir genetik orbitdə

Əgər zəka və uzunömürlülük doğrudan da eyni genetik kodun məhsuludursa, bu, tibbi yanaşmada inqilab deməkdir. Gələcəkdə xəstəliklərin qarşısını almaq üçün təkcə bioloji markerlər deyil, uşaqlıq dövründəki idrak göstəriciləri də nəzərə alınacaq. Bu isə risklərin illər əvvəl proqnozlaşdırılmasına imkan verəcək.

Ancaq alimlər xəbərdarlıq edir: bu biliklər insanlara qarşı diskriminasiya üçün deyil, sağlamlıq siyasətinin təkmilləşdirilməsi üçün istifadə olunmalıdır. Tədqiqat müəllifləri - Devid Hill və İan Diri yekunda belə nəticəyə gəliblər: "Zəka insan ömrünü uzada bilər, amma onu müəyyən etmir. Ağıllı olmaq taleyin hökmü deyil, bəşər biologiyasının çoxqatlı mozaikasının yalnız bir parçasıdır".