Icma.az
close
up
RU
“Uzunömürlülük cinsi xromosomlarla bağlıdır“ Elmi tədqiqat

“Uzunömürlülük cinsi xromosomlarla bağlıdır“ Elmi tədqiqat

Icma.az, Moderator.az portalına istinadən məlumat yayır.

"Cinsi xromosomlar və valideynlik strategiyaları ömrün uzunluğunu müəyyən edir..."

Heyvanlarda və quşlarda ortalama ömür adətən o cinsdə daha qısadır ki, onların cinsi xromosomları eynidir və ya balasının baxımına daha çox vaxt sərf edir.

Moderator.az xəbər verir ki, bu barədə "nkj.ru" nəşri yazıb.

Məlumdur ki, qadınlar kişilərdən daha uzun ömür yaşayır və bu fərq bütün ölkələrdə və müxtəlif tarixi dövrlərdə izlənilir. Fərqin miqdarı dəyişə bilər, amma özü qalır. Maraqlıdır ki, oxşar nümunə meymunlarda da mövcuddur, bu isə onu göstərir ki, qadınların uzun ömrü primatlarımızın bioloji köklərinə əsaslanır.

Erkəkləri dişilərdən xeyli qısa yaşayan anubis babunu növündə erkək, dişi və bala bu fərqi açıq göstərir. Bioloji fərq cinsi xromosomlarla başlayır: qadınlarda iki "X", kişilərdə bir "X" və bir "Y" var. X-xromosomunda yalnız cinsə aid olmayan, bütövlükdə orqanizm üçün vacib genlər yerləşir. Bu səbəbdən qadınların uzun ömrü ilə iki "X" arasında əlaqə olduğu düşünülür: əgər bir X-də gen zədələnərsə, digər X kömək edə bilər. Kişilərdə isə belə ehtiyat yoxdur.

Eyni xromosom paylanması bütün məməlilərə xasdır: kişilər heteroqametlidir - onların qametləri fərqli xromosom daşıyır (bəziləri X, bəziləri Y). Müxtəlif istisnalar var, məsələn, ornitorinqdə on xromosom mövcuddur, amma kişilər yenə heteroqametldir - beş X-ə beş Y uyğun gəlir. Məməlilər arasında adətən dişilər daha çox yaşayır. Quşlarda isə heteroqametli cins dişilərdir (WZ), erkəklər ZZ daşıyır.

Məqalədə qeyd olunur ki, heteroqametli cins ortalama olaraq homoqametli cinsdən qısa yaşayır. Max Planck Təkamül Antropologiyası İnstitutunun və Avropa elmi mərkəzlərinin əməkdaşları bu fərqi təsdiqləyib. 1176 növ quş və məməlidə ömür məlumatları analiz edilib: məməlilərin 72 faizində dişilər erkəklərdən daha uzun yaşayıb (orta hesabla 20 faiz), quşların 68 faizində isə erkəklər dişilərdən çox yaşayıb (orta hesabla 5 faiz). Bəzi növlər bu qanuna uymur, məsələn, yırtıcı quşlarda dişilər adətən daha çox yaşayır.

Cinsi strategiya və ömür

Ömür fərqi yalnız xromosomlarla izah edilmir, həm də cütləşmə strategiyaları rol oynayır. Erkəklər təkamül prosesi zamanı özlərini diqqətə çatdıran bəzəklər və rəqiblərlə mübarizədə istifadə olunan silahlar əldə edir. Poliqam növlərin erkəkləri bu baxımdan diqqətçəkicidir və onların ömrü dişilərdən qısadır. Quşlarda isə poliqam növlərdə ömür fərqi böyük deyil, monoqam quşlarda isə erkəklər daha uzun yaşaya bilir. Yəni fərq yalnız strategiya ilə deyil, onu həyata keçirən növlə də bağlıdır.

Övlad baxımı və ömür

Övladın qayğısına daha çox zaman sərf edən valideyn uzun yaşayır. Bu xüsusilə uzunömürlü və gec yetkinləşən növlər üçün vacibdir, çünki balanın müstəqil həyata çıxması üçün valideynin yaşaması önəmlidir.

Süni şərait və genetik amillər

Heyvanlar zooparkda yırtıcılardan və sərt iqlimdən qorunur, xəstəliklər vaxtında müalicə olunur. Buna baxmayaraq, tədqiqatçılar zoopark və vəhşi əhali məlumatlarını müqayisə edib aşkar ediblər ki, ömür fərqi hələ də qalır, yalnız vəhşi təbiətdə daha böyükdür. Beləliklə, ömrün uzunluğunun fərqi təkcə riskə meyl və ya özünü qoruma ilə deyil, həm də genetik və valideyn davranışlarından qaynaqlanır.

Ən son xəbərləri və yenilikləri almaq üçün Icma.az saytını izləyin.
seeBaxış sayı:146
embedMənbə:https://moderator.az
archiveBu xəbər 11 Oktyabr 2025 15:58 mənbədən arxivləşdirilmişdir
0 Şərh
Daxil olun, şərh yazmaq üçün...
İlk cavab verən siz olun...
topGünün ən çox oxunanları
Hal-hazırda ən çox müzakirə olunan hadisələr

MRT, KT, PET CT: Xərçəngi dəqiq hansı müayinə aşkarlayır?

18 Noyabr 2026 18:31see328

Xankəndidə Zəfər Gününə həsr olunmuş mini futbol turnirinə yekun vurulub

19 Noyabr 2026 01:55see309

Məşq zamanı huşunu itirən “Bavariya”nın baş məşqçisi geri qayıdır

19 Noyabr 2026 02:01see299

Kosmosdakı musiqimiz: Çahargah Ahəngi “Voyager”ə necə yazılıb? │ VİDEO

19 Noyabr 2026 00:18see296

SOCAR: İşçilərin səriştəliliklərinin qiymətləndirilməsi istehsal prosesinin tərkib hissəsidir

19 Noyabr 2026 02:14see289

Cəmi 1 saata 3 növ xərçəngi aşkar edən metod

18 Noyabr 2026 19:49see279

Azərbaycanda qızıl 15 faizə qədər ucuzlaşa bilər

18 Noyabr 2026 21:21see259

Tarixi körpüdən strateji tərəfdaşlığa: Azərbaycan və Vyetnamı iqtisadi uğura aparan ortaq yollar

18 Noyabr 2026 21:07see256

Bakının 27 istiqamətində tıxac VAR Foto

18 Noyabr 2026 19:16see249

Könül Xasıyevanı pub da görəndə dəhşətə gəldim” Məşhur bloqer VİDEO

18 Noyabr 2026 17:22see248

Altı vəkil Kollegiyadan xaric olunub, 27 si cərimələnib

18 Noyabr 2026 20:00see245

Bu qədər “xiyar” bir arada Yeni dünya rekordu+Fotolar

19 Noyabr 2026 00:23see241

Dünyada ilk: "Qızılalma" Türkiyə ordusunda... Foto

19 Noyabr 2026 19:51see235

Slovakiyalı basketbolçu: “Məncə, Bakıda bizim azarkeşlərimiz daha çox idi”

19 Noyabr 2026 01:24see235

Alyona Əliyeva Bakı Xoreoqrafiya Akademiyasından paylaşım edib

19 Noyabr 2026 21:02see233

Hövsanda dəniz qəhvəyi rəngə boyandı Xəzəri kim çirkləndirir? Foto/video

19 Noyabr 2026 14:04see225

C vitaminini necə qəbul etmək lazımdır? Həkimdən məsləhət

19 Noyabr 2026 09:27see213

Almaniya klubu “Qalatasaray”ın futbolçusuna elçi düşdü

20 Noyabr 2026 01:32see207

İstehlakçıları hansı hallarda aldadırlar? 41 protokol tərtib edilib

19 Noyabr 2026 17:17see195

Bəxtiyar Aslanbəyli: AÇG də sərbəst qaz layihəsi üzrə işlər qrafikə və büdcəyə uyğun aparılır

19 Noyabr 2026 15:22see186
newsSon xəbərlər
Günün ən son və aktual hadisələri